محمد مهدى ملايرى
20
تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )
نقش زبان فارسى در كشوردارى سالهاى نخستين حكومت خلفا از همان روزهاى نخست كه حكومت خلفا در ايران جايگزين حكومت ساسانى گرديد ادارهء امورى كه با زندگى مردم و با كارهاى حكومت ارتباط مىيافت و تعطيلپذير نبودند مانند جمعآورى مالياتها و خراج زمينها و عشريه بازرگانان و راهدارى و نگاهبانى راهها و امور بازرگانى و كشاورزى و ساير امورى كه در ايران از ضروريات زندگى اجتماعى و ادارى شمرده مىشد و اعراب از آنها سررشتهاى نداشتند به حكم ضرورت همچنان در دست همان طبقه از ايرانيان كه از سابق ادارهء آنها را برعهده داشتند باقى ماند ، و ديوان خراج هم كه ركن اصلى و استخوانبندى هر دولتى و به خصوص دولت خلفا بود تا مدتى كموبيش نزديك به يك قرن همچنان با همان زبان فارسى ماند . « 1 » نقش ايرانيان در رونق يافتن زبان عربى اين امر از يك سو و گرايش اسلامى ايرانيان و اقبال آنان به آموختن زبان عربى براى درك صحيح اين دين از سوى ديگر باعث تحولى در زبان عربى گرديد كه هرچند در تاريخ ادبيات عربى چنان كه بايد بدان توجه نشده ولى در واقع بزرگترين تحولى بوده كه خارج از سرزمين اعراب در اين زبان روى داده و سرآغاز تحولات ديگرى گرديده كه اين زبان در دورههاى بعد به خود ديده است . توضيح اين اجمال آنكه « پيش از اسلام و در سالهاى نخستين اسلامى هم تا پيش از آنكه اين دين از سرزمين عربستان و از محدودهء قوم عرب خارج شود
--> ( 1 ) . ديوانهاى خراج در همهء قلمرو گستردهء ايران در يك زمان به عربى تغيير نيافت در بعضى جاها مانند عراق زودتر و در بعضى جاها چون اصفهان و كرمان و خراسان ديرتر و در بعضى جاها هم شايد ديوانهاى محلى آنها هيچگاه به عربى برگردانده نشد . تعريف ديوان در عراق كه زودتر از همهجا صورت پذيرفت در دههء هشتاد هجرى و احتمالا در سال 87 هجرى صورت گرفته و ديوانهاى مناطق ديگر چنان كه در جاى خود خواهد آمد در قرن دوم و بعد تغيير يافته .