محمد مهدى ملايرى
199
تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )
موضوع فال و زجر و امثال اينها تأليف شده ذكر كرده و از ميان آنها اين كتاب شامل طريقه ايرانيان در اين فن بوده ، و چون اطلاع ديگرى دربارهء اين كتاب جز همين اسم آن به ما نرسيده نمىتوانيم درباره مطالب آن اظهارنظرى كنيم . 3 . « كتاب الفأل لاهل فارس » اين كتاب را هم ابن النديم در فهرست همان كتابها ذكر كرده . اگر بخواهيم موضوع آن را از روى اسمش حدس بزنيم بايد بگوئيم كه اين كتاب هم دربارهء طريقه ايرانيان در فال و استخاره و امورى بوده است كه آنها را به فال نيك يا بد مىگرفتهاند ، و احكامى كه بر آنها مترتب مىساختهاند . 4 . « كتاب الاختلاج على ثلاثه اوجه للفرس » اختلاج عبارت است از پريدن اعضاء يا عضلات مختلف بدن انسان بدون اراده او . اين امر يك حادثه طبيعى است كه پزشكان قديم بعضى آن را نشانه اختلال و ضعف در بعضى اعصاب مىدانستهاند و بعضى ديگر برعكس آن را نشانه قدرت و استقامت آنها . در هر حال از آنجا كه اين امر تا حدى غير عادى بوده موجب پيدايش اعتقاداتى در بين عوام گرديده و آن را دليل وقوع حوادثى دانستهاند و به تدريج شاخ و برگهائى بر آن افزوده شده و بهصورت علم درآمده بوده است ، در عربى آن را به نام علم الاختلاج خواندهاند و در تعريف آن گفتهاند آن علمى است كه از كيفيت دلالت پرش اعضاء انسان از سر تا پا بر احوالى كه بر آن شخص واقع خواهد شد بحث مىكند ، و در كشف الظنون از گفته ابو الخير نقل شده كه اين علم بهواسطه ضعف دلالت و مبهم بودن دلايلش شايسته اعتماد نيست ، و همو گويد كه من رسالههاى مختصرى در اين علم ديدهام كه از آن سودى عايد نمىگردد . در هر حال از اينكه در كتابى كه از پهلوى به عربى ترجمه شده بوده اين علم بر سه وجه بيان گرديده معلوم مىشود كه در دورهء ساسانيان اين علم را همقدر و اعتبارى مىشناختهاند و براى آن اصول و مبانى و اقسام و وجوهى قائل بودهاند . از چهار كتابى كه در بالا ذكر شد از هيچ يك از آنها جز نام نشانى باقى