6 - كتاب الادب الصغير . 7 - كتاب الاداب الكبير معروف به « ماقراحسيس » . « 1 » ( ماه خردگشسب ؟ ؟ ) 8 - كتاب اليتميه در رسائل . « 2 » از اين هشت كتاب ، كتاب خداىنامه در هزارهء فردوسى مورد مطالعه و تحقيق چند تن از محققان قرار گرفت كه در مجموعه‌اى كه به همين نام به‌وسيلهء

--> ( 1 ) . اين كلمه نام فارسى كتاب بوده كه البته دستخوش تحريف و تغيير شده و شناختن اصل آن دشوار است . ممكن است حدس زد كه جزء اخير اين كلمه كه به‌صورت حسيس نوشته شده در اصل « جشنس » بوده است . جشنس معرّب كلمهء گشنسب است كه در عربى به اين هيأت زياد استعمال شده مانند آذرجشنس و ايزد جشنس و داذجشنس ( نام پدر ابن مقفع به گفتهء مسكويه ) و هرچند كلمه گشنسب چنان كه نوشته‌اند معنى تركيبى آن در اصل صاحب اسب بزرگ ( نيرومند ) بوده ولى بعدا در اوصاف تركيبى به معنى مطلق بزرگ و عظيم به‌كار رفته است و شايد بتوان حدس زد كه كلمهء « الكبير » هم در نام عربى اين كتاب برگردانى از نام فارسى آن باشد . اين مطلب را كه كلمهء « حسيس » در چاپ فلوگل تحريف كلمهء « جشنس » باشد سابقا به‌صورت حدس و احتمال در تحرير عربى اين مقال ذكر كرده بودم « الذراسات الادبيه » سال هفتم ، حاشيه 2 از صفحه 199 ، بيروت 1344 . ولى پس از انتشار چاپ جديد الفهرست در 1350 ، يعنى چاپ تجدد كه مبتنى بر نسخه خطى چسترپيتى است معلوم شد كه آن حدس صائب بوده زيرا در اين چاپ اين كلمه « جسنس » نوشته شده و صحيح هم همين است . ( 2 ) . از اين سه كتاب اخير فقط دو كتاب آن در دست است كه به نام الادب الكبير و الادب الصغير چاپ شده و متداول است و گفته مىشود كه كتاب اليتميه مفقود است ولى گاهى برخى از چاپ كنندگان آداب ابن مقفع يكى از اين دو كتاب را به نام « اليتميه » چاپ كرده‌اند . و در هر حال اين سه‌كتاب هنوز احتياج به بحث و تحقيق بيشترى دارد . و شكى نيست كه كتاب اليتميه در قرن چهارم هجرى هم وجود داشته و هم معروف بوده است زيرا ابن نديم علاوه بر اينكه آن را ضمن فهرست كتب ابن مقفع ذكر كرده در جاى ديگر از كتاب خود ( الفهرست ص 126 ) آن را از پنج كتابى شمرده است كه در خوبى آنها اتفاق نظر بوده است . آن چهار كتاب ديگر : كتاب عهد اردشير و كتاب كليله و دمنه و نامهء عمارة بن حمزة الماهانية و نامهء حسن به احمد بن يوسف كاتب است . بروكلمن اين سه كتاب اخير يعنى كتاب الادب الصغير و كتاب الادب الكبير و كتاب اليتيمه را از مصنفات ابن مقفع شمرده است . و اينها را پس از فهرست ترجمه‌هاى او ذكر كرده ؛ و با وجود تصريح ابن نديم و ذكر وى اين كتابها را در فهرست ترجمه‌هاى ابن مقفع ، و با وجود اينكه همه‌چيز در اين كتابها دلالت بر ترجمه بودن آنها مىكند ، علتى براى اين امر نيافتم .