هر يك از ديگرى مشخص شده باشد . مرحلهء ديگرى كه در تحول آثار ايرانى و عربى ديده مىشود اين است كه گاهى مؤلف عربى كتابى از كتب ايرانى را با افزودن مطالبى عربى و اسلامى از نوع مطالب اصل كتاب موضوع تأليف جداگانه‌اى قرار مىدهد ، و بىآنكه به اصل ايرانى آن اشاره نمايد آن را به‌صورت يك تأليف اصيل عربى عرضه مىدارد ، كه جز با تحقيق و پژوهش نمىتوان به اصل آن راه يافت . شايد بهترين نمونه‌اى كه از اين مرحله مىتوان معرفى نمود و در دست است كتاب « التاج فى اخلاق الملوك » منسوب به جاحظ باشد كه اصل آن چنان كه در جاى خود تحقيق شده « 1 » ترجمهء يكى از تاج‌نامه‌هاى ساسانى است كه مطالب آن دربارهء آيين مجلس پادشاهان و شامل نمونه‌ها و مثالهايى از شاهان ساسانى بوده و مؤلف يا مترجم عربى با تصرف در آن و افزودن مثال‌هايى از خلفاى اسلامى آن را به‌صورت يك تأليف عربى درآورده است . و از همين قبيل است كارى كه نخستين مؤلفان تواريخ عربى و اسلامى با ترجمه كتابهاى تاريخى و داستان‌هاى ايرانى كرده‌اند ، زيرا آنها هم همان ترجمه‌ها يا مطالب آنها را بدون ذكر مآخذ در صدر تواريخ خود در ذكر حوادث قبل از اسلام قرار داده و سپس رويدادهاى دوران اسلامى و ايام خلفا را بر آن افزوده‌اند ، و بدين ترتيب آن ترجمه‌ها خود به خود ضميمه يك تأليف عربى شده‌اند . در مرحلهء ديگر آثار منتخب و برگزيده از كتابهاى فارسى با آثار برگزيدهء عربى ، در ضمن تأليفات ادبى و اخلاقى عربى كه در قرنهاى سوم و چهارم طبق مفهوم ادب در آن دوران « هو الاخذ من كل شى به طرف » بيشتر كتابهاى گلچينى و التقاطى بودند ، درهم آميخته و يك نوع هماهنگى و انسجامى بين آنها حاصل گرديده است . و از آنجا كه در اين‌گونه كتاب‌ها بيشتر نظر بر اصل مطالب ادبى و

--> ( 1 ) . ن . ك : محمد محمدى . الترجمة و النقل عن الفارسية ، الجزء الاول : كتب التّاج و الآئين ، ص 209 ، بيروت 1964 . چاپ دوم انتشارات توس ، تهران ، بهار 1374 .