درآمدند و در آنجا خيمه زدند و آن را پايگاهى براى خود ساختند چندين فرسخ فاصله دارد . آثار ويرانه‌هاى بصرهء قديم را در چند فرسخى بصرهء كنونى يعنى همانجا كه شهرك كوچكى به نام « الزّبير » واقع است ، يافته‌اند « 1 » . اين محل قبر زبير صحابى معروف است كه با طلحه ، صحابى ديگر در دشمنى با امام على بن ابى طالب همدست شدند و در جنگ جمل كه در سال 36 هجرى در نزديكى بصره قديم اتفاق افتاد « 2 » ، در سپاه عايشه به جنگ با سپاهيان على برخاستند و هر دو در آن جنگ كشته و در همانجا هم به خاك سپرده شدند . از علتهاى اصلى اين ابهام در تعيين محل قطعى اين بندر از روى اوصافى كه از آن در منابع تاريخى و جغرافيايى آمده است شايد يكى تغييرهايى باشد كه در وضع طبيعى اين منطقه در اثر تغيير مسيرهاى فرات و دجله و شاخه‌هاى متعدد آنها حاصل شده ، و ديگر عقب رفتن تدريجى دريا به سبب ته‌نشينهاى حاصل از سيلابها و طغيانهاى همين رودها و تشكيل زمينهاى تازه است كه باعث به هم ريختن علائم و نشانه‌هايى گرديده است كه معمولا در مآخذ قديمتر در وصف محل اين بندر ذكر شده بوده است . چنان كه اهل اطلاع و محاسبه گفته‌اند در اين منطقه دريا در هرسال به معدل هفتاد و دو پا و در هرقرن به معدل يك ميل و نيم از ساحل دور مىشود و به سبب همين عقب‌نشينى دريا جاهايى كه در كتب قديم نشان آنها را در نزديكى دريا داده‌اند امروز مقدارى از دريا فاصله دارند و به همين‌سبب هم آبادان كه در مآخذ قديم آن را شهرى در كنارهء خليج‌فارس و در مصب رود بهمن اردشير يا اروندرود كنونى توصيف كرده‌اند « 3 » ، در زمان ناصرخسرو كه در سال 443 هجرى قمرى از آنجا ديدن كرده با دريا در هنگام جزر نزديك به دو فرسخ

--> ( 1 ) . لسترانج ، ص 66 . ( 2 ) . اين جنگ در بهشت‌آباد ، كه تا كمى پيش از حملهء اعراب پادگان نظامى ايران در حاشيه صحرا بود و در اين زمان ويران شده و عربها آن را خريبه ( ويرانه ) مىناميدند ، اتفاق افتاد . ( 3 ) . لسترانج ، بلدان الخلافة ، ص 64 .