گرديده سخن گفته . به گفتهء وى كسكر كوره « - استان » كوچكى بوده ولى خسرو انوشيروان از كوره‌هاى بهر سير ( - به اردشير ) و هرمزدخرّه و ميشان مناطقى بر آن افزوده و آن را گسترش داده است « 1 » . اين استان از قديم جايى بسيار آباد و پرنعمت بوده و در دوران اسلامى هم آبادى و فراخ نعمتى آن زبان‌زد بوده . ياقوت كه آنجا را در دوران خودش به همين‌گونه يعنى آباد و پرنعمت وصف كرده دربارهء آن از هيثم بن عدى از راويان قرن دوم هجرى و آشنايان به اين منطقه « 2 » روايتى بدين‌مضمون نقل كرده است ؟ « در همهء ايران استانى كه مردم آنجا نيرومندتر از مردم دو استان كسكر و اصفهان باشند نيست . استان كسكر در سرزمين‌هاى دشتى و هموار و استان اصفهان در سرزمين‌هاى كوهستانى ، و خراج هريك از اين دو استان دوازده ميليون مثقال بود « 3 » . » ياقوت كه همين روايت را زير نام اصفهان هم آورده در آنجا خراج هريك از اين دو استان را دوازده ميليون مثقال طلا ياد كرده و از آنجا كه در ايران واحد پول درهم نقره بوده نه طلا شايد بتوان در عبارت ياقوت كلمه ذهب را در اين‌جا الحاقى شمرد . به خصوص كه در همين روايت كه در كسكر هم نقل شده كلمهء ذهب وجود ندارد « 4 » . به نوشته ابن خردادبه مجموع عايدات آنجا كه سرزمين‌هاى رود الصلة و همچنين برقه و ريان را هم از ابوابجمعىهاى آنجا شمرده اعم از خراج و ساير موارد مالى به هفتاد ميليون درهم مىرسيده . وى خراج آنجا را چنين نوشته : گندم سه هزار كر - جو و برنج بيست هزار كر - نقد دويست هزار درهم « 5 » . و در كتاب قدامه چون اين ارقام با اعداد نموده شده نه با حروف ، وجود تحريف در آنها

--> ( 1 ) . الاخبار الطوال / 73 . ( 2 ) . خاندان هيثم از نخستين مهاجران عرب همين منطقه بوده‌اند و خود او هم كتابى دربارهء مهاجرت اعراب به عراق و خراسان تأليف كرده بود . الفهرست ، ص 99 « . . . و له من الكتب المصنّفة . . . كتاب نزول العرب بخراسان و السّواد » . ( 3 ) . ياقوت ، معجم البلدان ، 4 / 274 و 275 . ( 4 ) . ياقوت ، معجم البلدان ، 1 / 294 . ( 5 ) . ابن خردادبه ، المسالك ، ص 12 .