واسط پنج منزل است كه نخستين منزل آن دير العاقول است « 1 » . كه آنجا را هم چنان كه گذشت ديار دهقانان و اشراف ايرانى خوانده بود . پس از اين‌جا در ذكر منازل ديگر تا واسط و جاهاى ديگرى در اين استان به مناسبتهاى مختلف از همين ويژگى آنها يعنى اين‌كه ديار اشراف ايرانى بوده‌اند سخن گفته است . در مآخذ ديگر جغرافيايى و تاريخى مربوطه به آن دوران هم دربارهء جاهاى ديگرى در همين مناطق كه داراى همين ويژگى بوده‌اند مطالبى آمده كه در جاى خود به آنها اشاره خواهد شد . حتى واسط هم با آنكه معروف است كه آن را حجاج بن يوسف ساخته و به نام او هم شناخته مىشود ، يكى از همين جاها بوده زيرا حجاج زمين آن را از يكى از همين دهقانان ايرانى گرفته و آنچه را هم كه او در آنجا ساخته در ساحل غربى دجله بود . نه در ساحل شرقى آن كه همچنان اقامتگاه اشراف ايرانى بوده و به همانگونه هم باقى مانده چنان كه در وصف آنجا خواهد آمد . اين دير العاقول در تاريخ دوران اسلامى ايران هم نام و آوازه‌اى يافته و آن به سبب حملهء يعقوب ليث صفّارى بود از سيستان به عراق به قصد براندازى خلافت عباسيان و پيشرفت پيروزمندانه او تا اينجا و شكست او در جنگى كه در نزديكى دير العاقول بين او با سپاهيان خليفه روى داد و درگذشت او در همين‌جا كه در تاريخ نام آن مانده است . * * * از دير العاقول امروز اثرى نمانده برخى از باستان‌شناسان محلى را كه در حال حاضر به عنوان خرابه‌هاى دير - ( اطلال الدير ) خوانده مىشود محل سابق اين شهر و اين ويرانه‌ها را از آثار آن مىدانند ، و برخى ديگر اينجا را محل « دير قنّى » كه آن هم ديرى بوده در نزديكىهاى دير العاقول ( يك‌منزلى آن ) مىدانند ، و تپه ديگرى را كه به ( تل ابى صفير ) معروف است ، و تقريبا در پنج كيلومترى خرابه‌هاى دير و در دو كيلومترى ساحل دجله واقع شده ، آثار دير العاقول مىشمارند و مايلند آثار بناهاى قديمى را كه در جنوب غربى ( تل ابى صفير )

--> ( 1 ) . كتاب البلدان ، همراه با الاعلاق النفيسه ، ص 320 - 321 .