كشتيها كشيده شده است « 1 » . شهر دير العاقول اين موقع طبيعى و اهميت بازرگانى را از همان دوران ساسانى داشته زيرا چنان كه پيش از اين دربارهء شاهراه شرق و غرب و وضع آبراه دجله گفته شد در آن دوران هم اين شهر در مسير راه آبى بين مدائن و خليج فارس قرار داشته و نخستين منزل آن پس از مدائن بوده ، و از همان قديم هم تمام اين مسير به خصوص استانها و شهرهاى شرقى دجله محل سكونت بزرگان و اشراف ايرانى بوده ، و اين وضع تا زمان ابن الفقيه هم همچنان ادامه داشته . و مىتوان انگاشت كه از آن‌رو در اينجا تأسيسات راهدارى برپا كرده بوده‌اند كه كاروانها يا كشتيهايى كه از جنوب به پايتخت كالا مىآورده‌اند يا احيانا خارج مىكرده‌اند عوارض خود را در اين‌جا كه در واقع مدخل پايتخت بوده بپردازند . يعقوبى دربارهء اين شهر گويد : « دير العاقول نخستين منزل از مدائن به واسط است و اين‌جا شهر عمدهء نهروان ميانه است . و در آن دهقانان و اشراف زندگى مىكنند » « 2 » . دهقانان و اشراف ايرانى از روزگاران قديم در همين ناحيه مىزيسته‌اند ، و چنين مىنمايد كه تمام استان نهروانها و همهء سرزمينهاى شرقى دجله به دهقانان و اشراف ايرانى اختصاص داشته و روستاها و كشتزارهاى آباد آنجا از آن ايشان بوده است . يعقوبى كه در وصف اين مناطق جاىجاى به اين پديده كه تا زمان خود او هم همچنان ادامه داشته اشاره كرده ، دربارهء راههاى بغداد گويد : « كسىكه بخواهد از بغداد به مدائن و جاهاى بعد از مدائن از شهرها و تسوهايى كه در دو طرف دجله قرار دارند برود و تا واسط و بصره و أبلّه و يمامه و بحرين و عمان و سند و هند سفر كند از بغداد كه خارج شد هريك از دو راهى را كه خوش داشت چه راه شرقى دجله و چه راه غربى آن را برمىگزيند و در ميان روستاهاى بزرگ كه ديار ايرانيان است سفر مىكند تا در هفت فرسخى بغداد به مدائن مىرسد كه خانهء پادشاهان ايران بود . . . » و سپس گويد از مدائن تا

--> ( 1 ) . الاعلاق النفيسة ، ص 186 . ( 2 ) . كتاب البلدان ، همراه با الاعلاق النفيسه ، ص 321 .