پژوهشگران و باستانشناسان از تحقيقات تاريخى و باستان‌شناسى در اين زمينه به معلوماتى دست يافته‌اند كه بدين‌گونه خلاصه مىشود : در اين قسمت مسير نهروان رو به سوى جنوب شرقى داشته و از نهر دياله به تدريج دور مىشده . پس از پيمودن يازده كيلومتر از صدر نهرى كه به نام نهر الاعوج خوانده مىشود برآمدگىهايى تپه‌مانند ديده مىشود كه امروز به نام « تلول الجوزيه » خوانده مىشود و در ساحل راست نهروان است . اين‌جا را جايى مىدانند كه از نزديكى آن نهر جلولا از بالاى مجراى نهروان مىگذشته است . و از آثار خرابه‌هاى زيادى كه در آنجا ديده مىشود چنين حدس مىزنند كه اينجا محل ده بزرگى بوده است . از جنوب جوزيه دو نهر ديگر ، و از جانب راست نهروان تا شهر عبرتا چندين شاخهء ديگر از نهروان براى آبيارى مزارع اين منطقه جدا مىشده است . اما شهر بزرگ‌شاپور يا عبرتا در حال حاضر در جنوب نهرهاى موسوم به زيلات كه از شاخه‌هاى نهروان هستند به شكل خرابه‌هايى ديده مىشود كه در طول پنج كيلومتر در ساحل چپ نهروان گسترده است . و در وسط اين خرابه‌ها در 158 كيلومترى مجراى نهروان آثار ستون عظيمى از آجر ديده مىشود كه به آن مناره مىگويند ، و شكل آن حكايت از اين دارد كه بازمانده از يك بناى عظيمى بوده كه در وسط شهر بزرگ‌شاپور قرار داشته . بزرگ‌شاپور يا عبرتا از شهرهاى بزرگ ساحل نهروان و شايد تنها شهر مهمى بوده است كه نام و محل آن تغيير نكرده . فيلكس جونس Filix Jons معتقد است كه عبرتا شهرى بوده در مسير شاهراه تيسفون به قسمتهاى شمالى و شرقى ايران و در اين شهر بر روى رود نهروان جسرى بوده كه شاهراه از روى آن مىگذشته است « 1 » . ياقوت هم گفته كه عبرتا نامى است اعجمى و ده بزرگى است از نواحى نهروان و جزء كارگزارى بغداد ، بين بغداد و واسط و داراى بازارى آباد است « 2 » . خراج اين تسو به برآورد ابن خردادبه دو هزار و هفتصد كر گندم و يكهزار و

--> ( 1 ) . به نقل دكتر سوسه از او در رى سامرا ، ج 2 ، ص 404 - 39 . ( 2 ) . معجم البلدان ، در عبرتا 3 / 604 .