علت و معناى آن بين برخى از ارباب تاريخ و لغت وجود دارد ولى در اين‌كه سرانجام معنى شهر يا قصبه يا ابو ابجمعى از آن قصد مىشده اختلافى نيست بدانگونه كه در كلمهء ماه الكوفة كه براى نهاوند يا ماه البصرة كه براى همدان و قم به كار مىرفته است . زيرا در ديوان خراج اين شهرها ابو ابجمعى كوفه و بصره بوده‌اند و در آنجا اينها را به همين‌سبب شهر كوفه و شهر بصره يا به تعبير ديوانى آن زمان ماه الكوفة و ماه البصرة مىخوانده‌اند « 1 » . * * * اينك برگرديم به شرح تسوهاى اين استان بدان‌گونه كه در نوشته‌هاى ابن خردادبه و قدامه آمده . تسوى نهروان بالا اين تسو شامل منطقه‌اى بوده كه در دو سوى نهروان بين شهر نهروان و شهر عبرتا يا بزرگ‌شاپور گسترده بوده و از جانب شرق به دو تسوى گازر و كهن‌شهر مىپيوسته و در حدود 35 كيلومتر به سمت جنوب امتداد مىيافته است . در داخله اين تسو شاخه‌هاى مهمى از رود نهروان از كناره چپ آن جدا مىشده كه مهمترين آنها شاخهء پهنى بوده كه بعدها در عربى به نام نهر اعوج خوانده شده است . پهناى اين شاخه كه از جلوى شادروان بالا ( در عربى الشادروان الاعلى ) از نهروان جدا مىشده در آغاز 60 متر بوده و منطقه وسيعى را مشروب مىساخته كه در جانب شرقى نهروان گسترده بوده است ، و شاخه‌هاى كوچكتر آن به سمت شرق امتداد مىيافته و از ميان زمينهاى كشاورزى و باغها مىگذشته تا به كشتزارهاى نهر دياله مىرسيده‌اند كه آنها هم از شاخه‌هائى از رود دياله آبيارى مىشدند كه از جلو سد جبل حمرين كه وصف آن در استان شادفيروز گذشت از آن جدا مىشده و آن كشتزارها را سيراب مىكرده‌اند . دنباله‌هاى « رود جلولا » هم قسمتى از اراضى اين تسو را مشروب مىساخته‌اند طول مجراى نهروان در اين تسو همچنان كه ذكر شد 35 كيلومتر بوده و به نزديك شهر عبرتا ختم مىشده .

--> ( 1 ) . براى آگاهى بيشتر دربارهء ماه الكوفه و ماه البصرة ، نگاه كنيد به نوشتهء قدامه در الخراج . . . المسالك . . . ص 243 و 244 .