رود جلولا رودى بزرگ و قابل كشتيرانى بوده كه در مسير خود به غرب از بعقوبه مىگذشته « 1 » و تا باجسرا در آن كشتى رفت‌وآمد مىكرده است « 2 » . در محل شهر يا قصبه جلولا كه رود از وسط آن مىگذشته پلى معتبر از سنگ خارا و سرب از دوران ساسانى وجود داشته كه چون در مسير شاهراه مدائن - خراسان قرار داشته و يكى از گذرگاههاى مهم اين شاهراه به شمار مىرفته ، از اين‌رو از لحاظ نظامى و دفاعى هم محلى بااهميت بوده است . و آنچه بر اعتبار و اهميت آن مىافزوده آبادانى و عمران اين منطقه بوده كه كار لشكركشى را آسان مىساخته و به همين‌جهت بوده كه سپاهيان ايران پس از جنگ قادسيه و مدائن براى دفاع از داخلهء ايران به اين محل عقب‌نشينى كردند ، و جنگ ايشان با اعراب در اين محل به گفتهء بلاذرى سخت‌تر و لجوجانه‌تر از جنگهاى ديگرى بود كه تا اين تاريخ بين آنها و اعراب درگرفته بود « 3 » . و به همين‌سبب هم در تاريخ فتوحات اين واقعه با عنوان « جلولاء الوقيعة » معروف گرديده « 4 » . و در جنگ سپاهيان خراسان با بنى اميه ابن هبيره عامل بنى اميّه بر عراق هم در همين جلولا به دفاع نشسته و همان خندقهاى ايرانيان را سنگر گرفته بود تا مانع نفوذ سپاهيان خراسان به كوفه و شام گردد . محل جلولا بعدها به نام قزل رباط خوانده شده و سابقا يكى از منازل كاروان‌رو بر سر راه همدان به بغداد بوده « 5 » ولى دولت كنونى عراق آن نام را برداشته و آنجا را سعديه به نام سعد بن ابى وقاص فاتح جنگ قادسيه خوانده ، و اين شهر امروز مركز ناحيه سعديه و جزء فرماندارى خانقين و از استان دياله به شمار است .

--> ( 1 ) . بعقوبا به قول ياقوت در ده فرسخى بغداد و بر سر شاهراه خراسان قرار داشته ( 1 / 672 ) و رود جلولا از وسط آن مىگذشته . ( 2 ) . معجم ، 2 / 107 . ( 3 ) . فتوح البلدان ، ص 324 به بعد . ( 4 ) . طبرى ، بخش 1 ، ص 2473 . ( 5 ) . منزلهاى كاروان‌رو از بغداد تا حلوان به گفته ابن خردادبه و قدامه بدين‌ترتيب بوده : از بغداد به نهروان چهار فرسخ - از نهروان به دير بازما چهار فرسخ - از دير بازما به دسكره ( - دستگرد ) هشت فرسخ - از دسكره به جلولا هفت فرسخ - از خانقين به قصر شيرين شش فرسخ - از قصر شيرين به حلوان پنج فرسخ . ( المسالك و الممالك ص 18 و 197 ) .