محمد مهدى ملايرى
254
تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )
قاطول قرار داشت پلى بود كه اين نهر به وسيله آن از بالاى مجراى نهر قائم كه مجراى تابستانى نهروان بود مىگذشت و به پادگان قادسيه كه ذكر آن خواهد آمد مىرفت . پس از آن پل ديگرى از همين نوع بود كه اين نهر را از بالاى نهر ديگرى كه آن را صنم خواندهاند عبور مىداد . تأسيسات مهم فنى و پلهاى نهروان از تأسيسات مهمى كه بر روى رود نهروان وجود داشته و اهل فن آنها را درخور ذكر دانستهاند يكى سدهاى تنظيمكنندهاى بوده است كه جاىجاى در مجراى اين نهر ايجاد شده بوده است و منظور از ايجاد آنها هم بالا بردن سطح آب تا حدى بوده است كه براى برگرداندن آن در شاخههايى كه در جلو همين سدها به وجود آورده بودند ، تا آب را به دوردستها برسانند ، لازم بوده است . نخستين بنا از اين نوع از شمال به جنوب سدى بوده است كه در دنبالههاى قاطول كسروى در محل برخورد آن با مجراى اصلى نهروان ساخته شده ، و آن سدى بوده است كه مورخان عرب آن را به نام « القناطر » خواندهاند و تا امروز هم به همين نام خوانده مىشود . اين سد از يك بناى بزرگ تشكيل مىشده كه بر پايهاى از يك طبقه ضخيم از بتون مركب از گچ و آهك و ماسه قرار گرفته بوده ، و هنوز هم قسمتى از اين سد كه قرنها از ويرانى آن مىگذرد همچنان باقى است زيرا براى مردم كندن آجرهايى كه در زير طبقه بتون كار گذاشته شدهاند با ابزارهاى دستى بسيار دشوار بوده . ( رى سامرّا 1 / 152 ) . پس از اين سد ، سد ديگرى بر روى مجراى اصلى نهروان در فاصله 25 كيلومترى دهانه آن ساخته شده بود كه به اسم شادروان بالا شناخته شده . از جلوى اين شادروان آبراههاى متعددى جدا مىشده كه مهمترين آنها به نام « خشوم الحوز » خوانده مىشده و اراضى واقع بين مجراى كنونى دياله و ساحل راست نهروان را مشروب مىساخته است . در جهت شرقى هم چندين شاخه از جلو اين سد منشعب مىشده كه مهمترين آنها جدول غربى است كه آثار آن امروز به اسم « خيوط الاعوج » خوانده مىشود .