محمد مهدى ملايرى
242
تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )
صورت گرفته كه نشاندهندهء پيشرفتى در اين زمينه است و قسمتى از آنچه در اينجا مىآيد نيز نمونهاى از اين پيشرفت است . طرح نهروان محققانى كه دربارهء رودهاى عراق و روشهاى بهرهگيرى از آنها در دورههاى مختلف تاريخى تحقيق كرده و مىكنند در اين امر اتفاق نظر دارند كه بزرگترين و از نظر فنى و علمى مهمترين طرحى كه در اين بخش از سرزمين عراق براى آبيارى بخش شرقى دجله صورت گرفته طرح چند منظورهء نهروان
--> العباسيّة ، مطبعة المعارف بغداد ، 1948 م . » گام بزرگى در اين راه برداشت . اين نويسنده از آنرو در كار علمى خود توفيق يافته كه گذشته از مايه علمى و ذوق تخصصى خود ساليان دراز در بخش هندسى عملى در اداره آبيارى عراق در همين منطقه نهروان و شرق دجله به خدمت و تحقيق اشتغال داشته است . شايد توجه اجمالى به آنچه خود در مقدمه همين كتاب در اينباره نوشته براى درك بهتر سير تحقيقات در اين زمينه بىفايده نباشد . « از زمانى كه در كارهاى هندسى عملى در اداره آبيارى وارد شدم ، از 18 سال پيش ( يعنى پيش از 1948 كه سال چاپ و انتشار كتاب اوست ) با نظر اعجاب به عظمت طرحهاى آبيارى قديم در سامرّا نگاه مىكردم . طرحهايى كه از مهمترين طرحهاى آبيارى در دنياى متمدن به شمار مىرود ، و از آن ميان به ويژه طرح نهروان را بايد نام ببرم كه از شهر سامرّا شروع مىشود و تا بيش از 300 كيلومتر در مشرق دجله تا شهر كوت ادامه مىيابد . . . از آن هنگام شروع به مطالعه و جمعآورى تمام مآخذى نمودم كه درباره اين طرحها نوشته شده بود تا بتوانم همچون يك كارشناس امور آبيارى در زنده ساختن سرزمينهاى باير اين كشور و اعاده مجد گذشته آن با توسل به احياء طرحهاى قديم براساس روشهايى كه متناسب با پيشرفت هندسه امروزى باشد موفق شوم . . . از مهمترين مباحثى كه در اين كتاب هست موضوع نهروان و تاريخ تحولات آن در دورههاى مختلف است . . . اين موضوع با اينكه بسيار مهم است بسيار پيچيده و پوشيده در ابهام هم هست . و اين به سبب تداخل دورههاى مختلف تاريخى و اختلاف آراء و كمى مصادر است ، زيرا تاريخ نهروان در حقيقت تاريخ تمدنهاى مختلف در دورههاى مختلف و متعددى است كه بر سرزمين عراق در طول تاريخ كهن و ريشهدار آن در تمدن و عمران گذشته است . . . و من هم اگر نبود كه چندين سال مدير آبيارى منطقه دياله بودم كه بخشى از نهروان در اين منطقه است و مدتى هم مدير منطقه آبيارى كوت بودم كه بخشى از اين رود در آن واقع شده و مدتى هم در منطقه سامرا بودم كه بخش بالاى اين رود در آنجا است و مورد مطالعه من بود . اگر چنين نبود من نيز جرأت ورود در اين مبحث را نمىداشتم » ( رى سامراء فى عهد الخلافة العباسية ، مطبعه المعارف بغداد 1948 - مقدمه )