همين سه استانى بوده‌اند كه در اين‌جا موضوع سخن است در دورانهاى قديم و به خصوص در دورهء اخير ايرانى آن ، و همچنين در دوره‌هايى از خلافت عربى اسلامى ، آباد و پرآب و مسكونى بوده‌اند . كاوشهاى باستان‌شناسى هم كه تاكنون در اين سرزمين صورت گرفته و پژوهشهاى كارشناسان امور آبيارى و آشنايان به تاريخ اين منطقه نيز اين امر را تأييد مىكنند ؛ ولى هنوز تحقيقات علمى براى شناخت آن دورانهاى قديم و درك صحيح روشهاى آبيارى آنها به آن درجه از پيشرفت نرسيده كه بتوان پرده‌هاى ابهامى را كه تاريخ اين دوران را در خود گرفته به كنارى زد و گذشته را روشن‌تر ديد . زيرا شناخت بسيارى از مسايل ناشناختهء اين منطقه در گرو رفع ابهام از تاريخ اين سرزمين در اين دورانى است كه بلافاصله به دولت خلفا انتقال يافته ، يعنى دوران ايرانى آن‌كه هنوز ناشناخته مانده . البته اين را هم نبايد ناگفته گذارد كه در آنچه به امر آبيارى اين منطقهء شرق دجله و طرحهاى عظيمى بازمىگردد كه براى همين منظور در همين دوران انجام يافته كارهاى علمى و تحقيقى مفيدى به وسيلهء پژوهشگران غربى و شرقى « 1 »

--> ( 1 ) . از محققان غربى آن كه نامش در اين مورد درخور ذكر است سرويليام ويلكوكس و از محققان شرقى آقاى دكتر احمد سوسه دانشمند عراقى است كه در اين‌جا اجمالا به كار آنها اشاره مىشود : سرويليام ويلكوس ( 1852 - 1932 ) مشاور فنى در وزارت كار در حكومت عثمانى و سپس در جمهورى تركيه بود . او را حكومت عثمانى براى مطالعه در امر آبيارى عراق و تهيه گزارشى از آنچه در اين زمينه مىتوان كرد به عراق فرستاد . او در سال 1908 ميلادى با تنى چند از مهندسان به عراق آمد و نزديك به دو سال و نيم در اين‌جا به مطالعه و بررسى پرداخت و در سال 1911 ميلادى گزارش مفصلى به دولت عثمانى داد كه 84 نقشه هم از اراضى و طرحهاى پيشنهادى خودش ضميمه آن بود . اين گزارش چندين‌بار به چاپ رسيد و در نسخه‌اى از آن كه در سال 1317 چاپ و منتشر شد مقاله مفصلى هم كه خود او در سال 1916 در مجله الشرق الادنى چاپ كرده بود به عنوان مقدمه اين گزارش بر آن افزوده شد . سرويليام ويلكوكس پيش از آمدن به عراق براى مطالعه در مسائل آبيارى مصر مدتى هم در آن كشور بود و در آنجا طرح سد اسوان را تهيه كرد كه جزء مهمترين طرحهاى عمرانى كه در اين عصر در خاور نزديك اجرا شده به شمار مىرود ( رى سامرّا ، ج 2 ص 508 ) . دكتر احمد سوسه هم با تأليف كتابى در اين زمينه با عنوان « رى سامرّاء فى عهد الخلافة