تقسيم اقطار زمين و دگرگونيهاى آن پس از كتاب ابن خردادبه تقسيم اقطار زمين در كتاب ابن خردادبه و ذكر شهرها و تعيين مسافات آنها براساس چهار جهت اصلى يعنى شرق و غرب و شمال و جنوب و آن‌هم برپايه همان تقسيمات كشور ايران و قلمرو چهار اسپهبدنشين است با همان تعبيرها و نامهاى فارسى آنها ، و جاهائى هم كه خارج از محدودهء ايران در آن كتاب آمده همه جزء همان تقسيمات ذكر شده چنان كه در جاى خود به تفصيل گذشت . « 1 » در كتاب قدامه هم هرچند در بيان شهرها و راهها اساس كار همان جهات چهارگانه است ولى در آن كتاب از اين لحاظ دو تحول ديده مىشود يكى اينكه گذشته از آن جهات چهارگانه تقسيم اقطار زمين به اقليمها هم ، چنان كه در كتابهاى دوره‌هاى بعد معمول شده ، در اين كتاب جائى يافته و وصف درياها و كوهها و رودها كم‌وبيش بر همين اساس اقليمها صورت گرفته است « 2 » . و ديگر اين است كه در اين كتاب براى بيان شهرها و مسافتها و خراجها هرچند اساس تقسيمها همان جهات چهارگانه است ولى نه با نامهاى فارسى و نه با ذكرى از قلمرو اسپهبدان چنان كه در كتاب ابن خردادبه آمده ، بلكه آنچه را قدامه در اين بخش آورده زير عنوان « فى مملكة الاسلام و اعمالها و ارتفاعها » ياد كرده ، و آنچه هم كه در كتاب ابن خردادبه با عنوان مملكت ذكر شده در كتاب قدامه

--> تسو . بهقباد ميانه چهار تسو . اردشير بابكان پنج تسو . شاد شادپور چهار تسو . شادبهمن چهار تسو . استان بالا ( - العال ) چهار تسو . بهقباد پائين پنج تسو . شادهرمز هفت تسو . نهروانات پنج تسو . ( احسن التقاسيم ص 123 ) . ( 1 ) . در كتاب ابن خردادبه تنها در مقدمه آن و آن‌هم خيلى به اجمال از تقسيم هريك از ربع شمالى و جنوبى كره زمين به هفت اقليم سخن رفته ولى در متن كتاب نامى از اقليم نيست . ( 2 ) . المسالك و الممالك ، ص 23 . در اين بخش از كتاب قدامه كه زير عنوان « من الباب الثانى من المنزلة السادسة فى قسمة المعمور من الارض » افتادگيهائى هست كه موجب نارسائى مطالب آن شده ، در اين بخش تنها نام شش اقليم را مىتوان يافت كه با اوصافى كه از آنها در ماخذ ديگر آمده فرقهائى دارد كه درخور بررسى است .