ايرانيان روستائى بوده از تسوى بادوريا « 1 » . يا اين‌كه حلوان با وجود آنكه در زمان او از كوره‌هاى جبل به شمار مىرفته ولى خراج آن همچنان داخل تسوهاى سواد باقى مانده بوده « 2 » . يا اين‌كه سوق اسد در غرب فرات از تسوى فلوجه به شمار مىرفته و خراج كوفه داخل در تسوهاى سواد بوده ، تسوهائى كه نام آنها را هم ذكر كرده است . « 3 » تحولى درخور ذكر از مطالعهء در سير تاريخى اين تحول در كتابهائى كه پس از كتاب ابن خردادبه در اين رشته تاليف شده مىتوان اين نكته را دريافت كه هرچند نام استان‌ها و تسوها كه ابن خردادبه نقل كرده در ديوان‌ها به شرحى كه خواهد آمد معمول و متداول بوده ولى در كتابهائى كه در اين رشته از دانش جغرافيائى تاليف مىشده به تدريج از ميان رفته و موضوعهاى قديم هم مانند ذكر مسافات و خراج كه استخوان‌بندى نخستين كتاب‌هاى اين رشته بوده كم‌كم جاى خود را به موضوعهاى ديگرى داده است . اين تغيير روش را در كتابهائى كه از قرن چهارم به بعد در اين رشته تاليف شده به خوبى مىتوان ديد . در اين كتابها گاهى به مناسبتى ذكرى از اين استانها و تسوها رفته بدانسان كه در كتاب التنبيه و الاشراف مسعودى آمده « 4 » . يا آنچه در معجم البلدان ياقوت در ذيل اين نام‌ها ذكر شده است . و تنها در آنچه به خراج عراق بازمىگردد . از آن‌رو كه خراج آنجا تا قرنها همچنان براساس تقسيمات قديم ديوانى بوده همان نامها و تقسيمات قديم ( استان و تسو ) ذكر شده چنان كه در كتاب مقدسى ديده مىشود . « 5 »

--> ( 1 ) . ابن الفقيه : البلدان ، ص 235 . ( 2 ) . ابن الفقيه : البلدان ، ص 207 . ( 3 ) . ابن الفقيه : البلدان ، ص 309 . ( 4 ) . در ذكر تغيير استانها و تسوهاى سواد از 12 استان و 60 تسو ايام ساسانى به 10 استان و 48 تسو در دوران اسلامى - التنبيه و الاشراف ص 40 . ( 5 ) . مقدسى با آنكه در وصف عراق و شهرها و نواحى آن از استانها و تسوهاى آنجا نامى نمىبرد ولى در ذكر آنجا گويد : تقسيمات عراق بر پايه تسو است كه شصت تسو مىباشد بدين‌تفصيل : كورة ( - استان ) حلوان پنج تسو . شادقباد هشت تسو . برماسيان سه تسو . به‌قباد بالا شش