تسو و مقدار و مبلغ خراج هريك از آنها ذكر كرده و در گفتار آينده با عنوان سياهه دوم دربارهء آن سخن خواهد رفت ، قدامه هم آن را در كتاب الخراج با تغييراتى اندك آورده ولى در آن يكى دو فرق قابل ملاحظه ديده مىشود « 1 » ؛ يكى اين‌كه در سياههء قدامه تنها به مبلغ خراج هرتسو از نقد و جنس اكتفا شده و از مطالب ديگر مانند شمار روستاها و خرمن جاها و مانند اينها در آن ذكرى نيست ، و ديگر اين‌كه در سياههء قدامه در پايان سياهه خراج رقمى هم كه آن را صدقات بصره خوانده ، و مراد از آن زكات و وجوه شرعى زائد بر خراج بوده ، به مبلغ شش ميليون درهم در سال به مبلغ جمع كل خراج افزوده شده كه اين خود تحولى را در ديوان خراج نشان مىدهد چه در كتاب ابن خردادبه نه چنين رقمى ذكر شده و نه هيچ رقمى به چنين عنوانى آمده است . پس از كتابهاى ابن خردادبه و قدامه ديگر اين صورت‌ها را بدان كيفيت كه در اين دو كتاب آمده در كتاب‌هاى بعدى نمىتوان ديد : در كتاب الاعلاق النفيسه ابن رسته شمارهء استانها و تسوهاى سواد همچنان دوازده استان و شصت تسو ذكر شده ولى در آن تنها به ذكر اجمالى همين عدد اكتفا شده و نامى از هيچ استان يا تسوئى برده نشده « 2 » . در عوض چنان كه قبلا هم اشاره شد « 3 » مطلبى دربارهء هيت و عانات و جدا شدن آنها از تسوهاى سواد و افزوده شدن آنها به تشكيلات مرزى ايران در زمان انوشروان در آن آمده كه مىرساند هنوز مؤلفان جغرافيائى عربى از منابع اصلى خود در اين رشته به كلى جدا نشده‌اند . در كتاب البلدان يعقوبى ، اصولا ذكرى از شمار استان‌ها و تسوهاى عراق نيست ولى نام اين استانها و تسوها هم به كلى در اين كتاب از ميان نرفته بلكه جاىجاى به مناسبت‌هائى نامى از آنها را مىتوان در آن يافت . مانند آنچه در وصف بغداد پايتخت عباسيان در آن آمده كه آنجا در روزگار خسروان و

--> ( 1 ) . قدامة : نبذ من كتاب الخراج ، ضميمه ، المسالك و الممالك ص 237 - 239 . ( 2 ) . ابن رسته : الاعلاق النفيسة ، ص 107 . ( 3 ) . در جلد اول همين كتاب ، ص 239 .