ديگرى هم كه خواهد آمد تحول ديگرى روى داد كه آثار كتاب‌هاى نخستين را در آنها هرچه ضعيف‌تر گردانيد . استخرى بلاد اسلام را به بيست اقليم تقسيم كرده و گويد « به ديار عرب آغاز كردم و آنجا را يك اقليم قرار دادم چون در آنجا كعبه و ام القرى است » « 1 » . و مقدسى نوشته است « به جزيرة العرب آغاز كرديم چون در آنجا بيت اللّه الحرام و مدينة النبى است ، و از آنجا دين اسلام انتشار يافت « 2 » . و ابن حوقل نيز طبق معمول گفتهء استخرى را چنين تكرار كرده است « به ديار عرب آغاز كردم زيرا قبله در آنجا و مكه كه ام القرى است در آنجا است « 3 » . * * * استانها و تسوهاى سواد ( - عراق ) در كتاب ابن خردادبه و پس از آن نام 12 استان و 60 تسو بدان‌گونه كه در المسالك و الممالك آمده نمودار تقسيمات كشورى سواد در دوران ساسانى بوده است ، كه چنان كه خواهد آمد ابن خردادبه آن را به احتمال زياد از ديوان اصلى خراج كه در دستگاه خلافت حفظ مىشده است نقل كرده ، و به همين سبب تغييرى كه تا زمان او در اين سياهه حاصل شده بود و آن را به 10 استان و چهل و هشت تسو رسانده بود در آن منعكس نيست . همين سياهه با تغييرى اندك در بعضى نام‌ها در كتاب الخراج و صنعة الكتابة قدامه هم تكرار گرديده ولى قدامه در كتاب خود اين مطلب را هم اضافه كرده كه اين صورت مربوط به گذشته و دوران ايرانيان است و در زمان او شمارهء استانهاى سواد ده و شمارهء تسوهاى آنجا چهل و هشت تسو بوده زيرا تا آن زمان دو استان و 12 تسو از صورت سابق كم شده بوده « 4 » . سياهه‌اى هم كه ابن خردادبه از تسوها و شمار روستاها و خرمن جاهاى هر

--> ( 1 ) . استخرى ، مسالك الممالك ، ص 3 ( 2 ) . مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 47 . ( 3 ) . ابن حوقل : صورة الارض ، ص 27 . ( 4 ) . قدامة : نبذ من كتاب الخراج ، ضميمهء المسالك و الممالك ، ص 235 .