عراق به وسط دنيا و ناف زمين اثر دانش ايرانى را در تعريف هيأت زمين براساس هفت كشور اوستائى كه ايران‌شهر در مركز آن قرار دارد مىتوان ديد . در كتاب الاعلاق النفيسه ابن رسته كه پس از البلدان يعقوبى تاليف شده تحول ديگرى در اين روش راه يافته . ابن رسته پس از بيان كلياتى دربارهء زمين و هيأت آن ، وصف شهرها و راهها را نه با عراق و بغداد بلكه با مكّه و آن را هم با اين آيه شريفه « إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً . . . » آغاز كرده ، ولى با اين‌حال نام سواد و سورستان و دل ايران‌شهر هم بدانسان كه در نخستين كتابهاى اين رشته ذكر شده بود در اين كتاب از ميان نرفته بلكه از آنها با تفصيل بيشتر و عبارات روشن‌ترى سخن رفته است ولى به گونه‌اى كه تحولى را در اين رشته از كتاب‌هاى عربى نشان مىدهد . بدين‌معنى كه ذكر اين‌جاها ديگر نه به عنوان آغاز مطالب كتاب و نه همچون سرزمينى در مركز معموره كه بايد سرزمين‌هاى ديگر را با نسبت بدان سنجيد ، بلكه در بخش مربوط به ايران وزير عنوان صفة ايران‌شهر و السواد كه آن را پس از شرح تفصيلى مكه و مدينه و وصف درياها آورده است « 1 » . در اين كتاب دربارهء سورستان ( سواد - عراق ) و تحولات تاريخى آن اطلاعات بيشترى مىتوان يافت كه به آنها در جاى خود اشاره خواهد شد . همين روش يعنى آغاز وصف شهرها و راهها با مكه معظمه پس از ابن رسته رويهء معمول گرديد . در كتابهاى جغرافيائى قرن چهارم هجرى نه‌تنها از اين ديد بلكه از ديدهاى

--> ( 1 ) . ابن رسته كه نامش را محمد و نام پدرش را عمر نوشته‌اند از مردم اصفهان بود كه در سال 290 هجرى براى اداى فريضهء حج به عربستان سفر كرد و در همين ايام بود كه وصف مشاهدات خود و همچنين اطلاعاتى را كه از مراجعه به اسناد و نوشته‌ها و از استفاده از گفته‌هاى ديگران دربارهء سرزمين‌ها و مردمان آنجاها به دست آورده بود در كتابى تاليف كرد و اين همان است كه قسمتى از آن به نام الاعلاق النفيسة چاپ شده و در دسترس و مورد استفاده است . الاعلاق النفيسه كتاب بزرگى بوده كه آنچه در دست است جلد هفتم آن است كه آن را دوگوى تصحيح و چاپ كرده و با كتاب مختصر البلدان ابن واضح يعقوبى در سال 1892 در يك مجلد منتشر ساخته . اين كتاب اخيرا به وسيلهء گاستو ويت به زبان فرانسه هم ترجمه شده و در سال 1955 با اين عنوان : G . Wiet Les atours Preciaux در قاهره چاپ و منتشر شد .