كه موضوع اصلى آن انساب يعنى شرح دودمانهاى كهن و بزرگان و اشراف ايران باشد شناخته نيست . و هرچند در همين قرن سوم و پيش از آن كتابهاى ديگرى هم در عربى در همين زمينه‌ها يا زمينه‌هائى نزديك به آنها دربارهء ايرانيان تأليف شده بود مانند كتابى كه ابو عبيد از مؤلفان مشهور آن زمان كه در سال 210 هجرى درگذشته به نام « فضائل الفرس » تأليف كرده بود « 1 » . يا مطالبى كه راويان عرب مانند ابن المقسّم و عطا و شعبى و دغفل دربارهء نسب ايرانيان روايت كرده و در نسب نامه‌ها نوشته بوده و صاحب مجمل التواريخ دربارهء كيانيان از آنها روايت كرده است . ولى با همهء اين احوال كتاب « جمهرة انساب الفرس و النواقل » ابن خردادبه هم مانند كتاب « المسالك و الممالك » او كه در زمينهء جغرافيائى نخستين كتاب شناخته شده به زبان عربى بوده نخستين كتاب مفصلى بوده كه در اين زمينه در عربى تأليف شده و به همين‌سبب هم جلب نظر علما و مورّخان اسلامى را كرده است . ويژگيهاى اين كتاب در اين كتاب دو موضوع اصلى دربارهء تاريخ ايران مطرح بوده كه معمولا در كتابهاى تاريخ بدان‌ها به عنوان موضوع اصلى توجه نمىشده و اهميت آن‌هم از همين امر سرچشمه مىگيرد : يكى اين‌كه در اين كتاب تاريخ دودمان‌هاى قديم ايرانى و بزرگان و اشراف آنها و سلسله نسب ايشان تا زمان خود مؤلف كه همچنان نسب خود را حفظ مىكرده‌اند با تفصيلى كه در كتاب‌هاى ديگر يافت نمىشده ذكر شده بوده است . و ديگر اين كه سرگذشت دسته‌ها و گروه‌ها يا طوائف و قبائل و اشخاص سرشناسى كه به علت‌هاى سياسى يا مقتضيات جنگى يا امنيّتى از جائى به جاى ديگر كوچانده مىشده يا خود مىكوچيده‌اند در آن آمده بوده است . و اين امر با آنكه در همهء دوره‌ها معمول و متداول بوده و كمتر در كتابهاى تاريخ بدان توجه مىشده در اين كتاب يكى از دو موضوع اصلى آن بوده كه در عنوان كتاب به نام « النواقل »

--> ( 1 ) . الفهرست ، ص 54 .