* * * از سياهه‌اى كه ابن نديم از كتابهاى ابن خردادبه در فهرست خود آورده دربارهء كتاب المسالك و الممالك او به سبب اهميت خاصى كه آن كتاب در مباحث كتاب حاضر دارد و بايد بهتر و دقيق‌تر شناخته شود در گفتارى جداگانه سخن خواهد رفت . در اين‌جا از كتابهاى ديگر او همچون كتاب « جمهرة انساب الفرس و النواقل » در تاريخ و كتاب « اللهو و الملاهى » در موسيقى و فنون وابستهء به آن مانند « كتاب ادب السماع » و « كتاب الشراب » و « كتاب الندماء و الجلساء » توضيح مختصرى خواهد آمد . و اين هم به سبب اهميّتى است كه اين كتابها در معرّفى شخصيت ابن خردادبه و فرهنگ گسترده و متنوع او دارند و احاطهء او را به تاريخ و فرهنگ ايران پيش از اسلام مىرسانند و حكايت از آن دارند كه وى دربارهء آن دوران به منابعى بيش از آنچه ديگر مورخان در اختيار داشته‌اند دسترسى داشته است . * * * جمهرة انساب الفرس و النواقل ابن نديم آن را با همين نام كتاب « جمهرة انساب الفرس و النواقل » « 1 » ياد كرده ، و مسعودى آن را « كتاب بزرگ ابن خردادبه در تاريخ » خوانده و آن را در سنجش با ديگر كتابهاى تاريخ جامع‌ترين و خوش‌نظم‌ترين و عالمانه‌ترين و از لحاظ اشتمال بر اخبار ملّت‌ها و پادشاهان و منش و روش ايشان از عجمان و غير عجمان پرمايه‌ترين همهء آنها شمرده است « 2 » ، و ابو الفرج احمد بن طيّب سرخسى درگذشته در سال 283 هجرى آن را به نام تاريخ الامم قبل الاسلام ياد كرده ، و در نشوار

--> ( 1 ) . الفهرست ، ص 149 كلمه النواقل در نام اين كتاب در همهء چاپهاى الفهرست النوافل با فاء چاپ شده كه نادرست است در اين‌باره در همين گفتار توضيح بيشترى خواهد آمد . ( 2 ) . مروج پلا 1 / 14 . مسعودى پس از ستايش فراوان از ابن خردادبه و مؤلفات وى گويد « و اذا اردت ان تعلم صحة ذلك فانظر الى كتابه الكبير فى التاريخ فانه اجمع هذه الكتب جدا ، و ابرعها نظما ، و اكثرها علما و احوى لاخبار الامم و ملوكها و سيرها من الاعاجم و غيرها . »