نوشته‌اى كه بايد با دقت خواند و آن نوشتهء ابن قتيبه « 1 » در كتاب عيون الاخبار در جائى است كه از فرهنگ دبيران ديوان و دانش‌ها و مهارت‌هائى كه مىبايستى فراگيرند سخن مىراند ، و از جملهء آنها معارفى را در همين زمينهء آب و آبيارى و پل و سدّسازى و مانند اين‌ها را برمىشمرد . اين نوشته را از آن‌رو بايد با دقت بررسى كرد كه ابن قتيبه آن را از گفتهء ايرانيان و با عبارت « كانت العجم تقول » آورده « 2 » كه معمولا آن را در جائى به‌كار مىبرد كه مطلبى را مستقيما از مأخذى ايرانى نقل كرده باشد ، نه از روايت راويان ، و مراد از ايرانيان هم كه در اين‌جا با كلمهء « العجم » بيان كرده ايرانيان قديم‌اند يعنى ايرانيان پيش از اسلام و پيش از دورانى كه ايران هم در قلمرو اسلام درآمده بوده است . ابن قتيبه يكى از مؤلفان دوران اسلامى ايران است كه هرچند كتابهايش همه به زبان عربى است ولى به سبب شناختى كه او از كتابهاى فارسى و ايرانى ، كه در آن دوران هنوز در دسترس بوده‌اند ، داشته و مطالبى كه از آنها نقل كرده در نوشته‌هاى او نشانه‌هاى بيشترى از آثار پيش از اسلام ايران را مىتوان يافت و كتاب « عيون الاخبار » او براى راه‌يابى به برخى از آن آثار و شناخت اجمالى مطالب آنها يكى از منابع غنى و پرمايه به شمار مىرود . و چون نزديك به يك قرن پيش از خوارزمى مىزيسته و به زمان ايرانيان نزديك‌تر و به آثار آنها

--> ( 1 ) . ابو عبد اللّه محمد بن مسلم معروف به ابن قتيبه ، از خاندانى ايرانى است كه اصلا از شهر مرو بوده‌اند و از آنجا به عراق كوچيده‌اند ، و ابن قتيبه در سال 213 در بغداد يا كوفه زاده شده و چون روزگارى دراز در دينور مىزيسته و در آنجا منصب قضا داشته از اين‌رو به دينورى معروف شده . وى پس از بازگشت به بغداد به تدريس پرداخته و تا پايان عمر همين شغل را داشته . ابن قتيبه در دوران حيات خود كتابهاى بسيارى در زمينه‌هاى مختلف و بيشتر ادبى تأليف كرده كه فهرستى از آنها و از آنچه به وى نسبت داده شده در مقدمهء كتاب عيون الاخبار چاپ « دار الكتب » مصر كه جلد اول از جلدهاى چهارگانهء آن در سال 1343 هجرى قمرى ( 1924 م . ) چاپ شده است آمده ، و از ميان همهء مؤلفات او مهمترين آنها از نظر اشتمال بر آثار ايرانى قديم همين كتاب عيون الاخبار است كه در اين‌جا موضوع سخن است . ( 2 ) . عيون الاخبار ، ج 1 ، ص 44 - 45 .