نظام آبيارى ايرانى همچون زادگاه هندسه عربى اسلامى خوارزمى كه پيش از اين هم دربارهء ديوان كستبزود از كتاب مفاتيح العلوم او مطالبى مفيد و راه‌گشا نقل شد در همان كتاب دربارهء صناعت آبيارى هم مطالبى همچنان مفيد و راه‌گشا آورده كه چون هم خود او در اين زمينه از آگاهان صاحب‌نظر بوده و هم آنچه در اين‌باره نوشته است تا حدى جامع و گويا است از اين‌رو اين مطلب را با نوشتهء او و با توضيحى كوتاه و مختصر دربارهء كتاب او آغاز مىكنيم : خوارزمى كتاب خود را كه فرهنگنامهء مختصرى از علوم و معارف عصر خود او است به دو بخش كرده و هربخشى را مقاله ناميده . مقاله اول را به علوم شرعى و معارفى كه زمينهء عربى اسلامى دارند اختصاص داده و مقالهء دوم را به دانشهائى كه آنها را علوم العجم خوانده است . يعنى دانشهائى كه از ايران و يونان و هند به عربى راه يافته و از آن جمله اين‌ها را برشمرده است : فلسفه ، منطق ، طبّ ، حساب ، هندسه ، نجوم ، موسيقى ، حيل ( - فيزيك ) ، كيميا ( - شيمى ) . و از مجموع اين دانشها در اين‌جا تنها از يكى از آنها يعنى هندسه كه زادگاه آن همان دانش آبيارى ايرانى بوده است سخن مىرود . در مفاتيح العلوم هندسه چنين تعريف شده : اين صناعت را در يونانى جومطريا مىخوانند و آن صناعت مساحت كردن است . ولى هندسه كلمه‌اى است فارسى معرّب . و فارسى آن اندازه است . خوارزمى اندازه را به عربى مقادير معنى كرده و از گفتهء خليل ( - يكى از ائمه لغت عربى ) آورده كه مهندس كسى را گويند كه مجراى قناتها و جاهائى را كه بايد كنده شوند اندازه مىگيرد ( - يقدّر ) و اين كلمه از هندزه مشتق شده و آن فارسى است و زاى آن به سين بدل شده زيرا در كلام عرب زاء پس از دال قرار نمىگيرد . خوارزمى اين را هم آورده كه بعضى هم گفته‌اند : هندسه معرّب انديشه يعنى فكر است ولى اين درست نيست زيرا اين سخن كه : « اندازه با اختر مارى بايد » در نزد ايرانيان مشهور است . . . گويد گاهى اين كلمه ( يعنى اندازه يا هندسة ) به معنى اندازه گرفتن آب هم به كار مىرود . زيرا