او هم به كم بضاعتى موصوف گردد « 1 » . از آنچه خوارزمى به اختصار در تعريف ديوان آب نوشته ، و نظر او بر ديوان آب مرو بوده ، چنين برمىآيد كه قوام آن ديوان هم مانند ديوان آب قم كه پيش از اين گذشت بر دو وظيفه مهم و اصلى استوار بوده ؛ يكى آنكه سهم هريك از مالكان آب در آن ديوان مشخص باشد تا حقوق هريك محفوظ ماند ، و ديگر آن كه هرنقل و انتقالى هم كه در آنها حاصل مىگردد از خريد و فروش و رهن و هبه و مانند اين‌ها در همانجا ثبت گردد تا خللى در مالكيت آنها پديد نيايد ، و از اين لحاظ مىتوان ديوانهاى آب را در آن زمانها همانند دفاتر ثبت اسناد و املاك امروز دانست با اين تفاوت كه در دفاتر امروز اين اهتمام براى حفظ مالكيت زمين مىشود ولى در آن ايّام اين اهتمام متوجه آب و حفظ مالكيت آن بوده كه به گفتهء تاريخ قم « اصول املاك خود بدان محافظت مىنموده‌اند . » ذكر اين مطلب براى توضيح اين امر است كه اين ديوانهاى آب با امر خراج و وصول و ايصال آن ، كه براى آن ديوان خاصى به نام ديوان خراج وجود داشته ، سروكارى نداشته‌اند . و اين توضيح هم براى اين است كه ديوان ديگرى كه خوارزمى آن را به نام ديوان كستبزود خوانده ، نه تنها با امر خراج سروكار داشته ، كه در ديوانهاى آب امرى نامعهود بوده ، بلكه با كم‌وزياد شدن خراج كه آن‌هم پديده‌اى نامعهود بوده آن‌چنان درهم آميخته و به هم تنيده بوده‌اند كه نام آن از همين پديده گرفته شده . زيرا به گفتهء خوارزمى كستبزود شكل عربىگونهء نام فارسى آن بوده كه ديوان كاست‌افزود خوانده مىشده ، و در تعريف آن گويد : « و آن ديوانى است كه در آن مبلغ خراج هريك از صاحبان آب و كاست و فزود آن و همچنين تغيير اسامى مالكان و از اسمى به اسم ديگر شدن در آن

--> ( 1 ) . در جلد اول اين كتاب اين شرح از نوشته عتبى از كتاب تاريخ يمينى ص 356 به بعد نقل شده بود : « ابو العباس وزير در صناعت كم بضاعت بود و در اين فن هيچ رنج نبرده بود . لاجرم مخاطبات در زمان او از عربى به فارسى تبديل شد و بدين‌جهت بازار فصاحت و بلاغت از رواج افتاد ، و نادان و دانا و كافى و عاجز برابر شدند . تا وزير جليل احمد بن حسن به وزارت رسيد و فضلا را بزرگ داشت و به نويسندگان ديوان فرمود تا از نثر پارسى اجتناب و تحاشى كنند ، مگر ضرورتى مقتضى باشد چنان كه مكتوب اليه عربى را فهم نكند .