كه در زمان انوشروان در آن به عمل آمده بود يكى از نظامهاى پيشرفته دنياى قديم بود كه جايگزينى نداشت و به همين‌سبب تا قرنها پس از ساسانيان هم در همه دولتهائى كه در شرق تشكيل گرديد بدان عمل مىشده . اين اصلاح بدين‌منظور صورت گرفته بود كه نظام مقاسمه‌اى قديم كه موجب نابسامانىهاى فراوان بود و به قول ابن بلخى « رعايا از آن رنجور بودند » « 1 » يعنى نظامى كه در آن دولت شريك كشاورز در محصول او بود ، و به تناسب محل چند يك اصل محصول را به خراج مىگرفت ، جاى خود را به نظامى دهد كه كشاورز در كار خود و تصرف در دسترنج خويش بدون حضور نمايندهء ديوان آزاد باشد ، و ساليانه به نسبت نوع محصول و ميزان كشت خود خراجى مقطوع بپردازد ، آن‌هم به اقساط و به ترتيبى كه به زندگى كشت و زرع او لطمه‌اى وارد نيايد . كار مساحت زمين‌هاى كشاورزى براى همين‌منظور در زمان قباد پدر انوشروان آغاز شده بود « 2 » ولى در روزگار او پايان نيافت و با كوشش و اهتمام انوشروان به انجام رسيد و در دوران همين شاه اين كار بزرگ جامه عمل پوشيد . و به نام او هم تمام شد . اصلاحات مالى انوشروان بدان‌گونه كه طبرى نوشته و عمر هم بدان عمل كرد طبرى مىنويسد : انوشروان دستور داد تا علاوه بر مساحت زمين‌ها ، درختان خرما و زيتون و همچنين مردم كشور را هم سرشمارى كنند و سپس دبيران ديوان را دستور داد تا نتيجهء آن سرشمارىها و آمارها را استخراج نمايند ، و نتيجه را زير نظر هيأتى كه او از صاحب‌نظران و ارباب راى برگزيده بود قرار دهند كه آنها آنچه را به نظرشان صلاح رعيّت و

--> ( 1 ) . ابن بلخى ، فارس‌نامه ، ص 170 . ( 2 ) . دربارهء چگونگى آغاز تغيير روش اخذ خراج از مقاسمه به مقاطعه به وسيله قباد شاه ساسانى و سپس ادامهء آن به وسيلهء انوشروان و سپس انتقال آن به دولت خلفا در تاريخ قم ( از ص 178 - 190 ) كم‌وبيش تا زمان مامون اخبارى درخور مطالعه مىتوان يافت .