محمد مهدى ملايرى
318
تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )
اين است كه اين روايات تنها آن چهره از اين واقعه را مىنمايانند كه براى مردمى ساده و ناآگاه قابل درك بوده و قصّههائى هم كه براساس آنها پرداخته شده نمودارى است از برداشت همين مردم از آن وقايع ، و بههمينسبب است كه در آنها هيچ اشارهاى به علل سياسى و اقتصادى و نظامى ناشى از رقابتهاى دو دولت ايران و روم كه درواقع علل اصلى آن وقايع بوده ، ولى براى آن مردم قابل درك نبوده است ، ديده نمىشود . سياست ايران و روم در يمن يمن به سبب مزاياى طبيعى و موقع جغرافيائى و وضع اقتصادى خود از ديرباز مورد توجّه هر دو دولت ايران و روم بوده است . اين كشور در ميان همهء سرزمينهاى شبه جزيرهء عربستان كه غالبا خشك و بيابانى بود سرزمينى آباد و از لحاظ كشاورزى پرخير و بركت و از لحاظ بازرگانى يكى از مراكز مهمّ در شبه جزيرهء عربستان بود ، و گذشته از اين يكى از گذرگاههاى مهمّ راههاى تجارتى شرق و غرب هم بهشمار مىرفت . اين كشور هم دروازهء جنوبى شبهجزيرهء عربستان و بهخصوص حجاز و يثرب بود ، و هم در كنارهء درياى سرخ و مشرف بر تنگهاى قرار داشت كه آن دربار را به درياى آزاد يعنى اقيانوس هند مىپيوست ، و از راه آن دريا از شرق تا خاور دور از غرب به تمام سواحل شرقى افريقا راه مىيافت . و با اين اوصاف و مزايا بين دو دولتى قرار داشت كه مصالح سياسى و اقتصادى آنها اقتضا مىكرد كه يا بر اين سرزمين مسلّط باشند يا دستكم مردم آنجا را به سوى خود داشته باشند . سياست دولت روم در اين سرزمين جزئى از سياست كلّى آن دولت در اين منطقه بود كه از چند قرن پيش پيوسته در صدد عملى ساختن آن بوده و هروقت فرصتى مىيافته از آن بهره مىگرفته است ، و آن گسترش تدريجى به سمت جنوب و دست يافتن به درياى آزاد يعنى اقيانوس هند بوده ، از راه تسلّط تدريجى بر سرزمينهاى عربى و افريقائى كنارههاى درياى سرخ و تسلّط بر تنگهاى كه اين دريا را به اقيانوس هند مىپيوندد .