طبرى در بيان اين‌كه اشرس و عاملات او با شدت و حدّتى بىمانند به گرفتن جزيه از مسلمانان مىپرداختند ، گويد : آن‌ها به بزرگان عجم اهانت بسيار روا داشتند . جامهء دهقانان را بر تن آنان پاره كردند و كمربندهاى آنان را به گردنشان بستند ، و مردم ناتوان و دست‌تنگ را به دادن جزيه ناچار ساختند ، و بدين‌سان بود كه سغد و بخارا سر به نافرمانى برداشتند و از تركان كمك خواستند . . . « 1 » . وصفى هم كه در تاريخ قم از مجلس يزدانفاذار ، دهقان قم در اواخر قرن نخست و اوايل قرن دوم هجرى در ايام نوروز و آئين‌هاى آن و هم‌چنين ذكرى كه از چوگان بازىهاى او با ميهمانانش آمده « 2 » نمودارى از همين استمرار عرف و عادت ديرين در راه و روش زندگى آنان تواند بود . بقاى ديوان خراج در دولت خلفا به همان صورت كه بود باعث گرديد كه بسيارى از مظاهر فرهنگ و تمدن ايرانى هم كه بدان وابسته بودند هم‌چنان دست‌نخورده به دستگاه خلافت راه يابند و در همان‌جا هم به سير تاريخى خود ادامه دهند . يكى از آن‌ها كه بايد آن را اساسىترين نمايندهء فرهنگ ايران در همهء دوره‌ها خواند زبان فارسى بود كه هم‌چنان ، در ديوان‌هايى كه پيش از آن در قلمرو دولت ساسانى بودند و اكنون در قلمرو دولت خلفا قرار گرفته بودند ، به‌كار مىرفت . و همهء كسانى هم كه پيش از اين دوران اداره امور ديوان‌ها را در دست داشتند و اكنون هم به كار خود ادامه مىدادند ، از اصناف مختلف دبيران ايرانى بودند و زبان آن‌ها هم فارسى بود . و كاربرد زبان فارسى تا دههء هشتاد هجرى كه ديوان عراق از فارسى به عربى برگردانده شد ، هم‌چنان در آن ديوان ادامه داشت « 3 » . و در ديوان‌هاى ديگر تا مدّت‌ها پس از آن تاريخ .

--> ( 1 ) - تفصيل اين وقايع را در طبرى ، 2 / 1508 به بعد خواهيد يافت . علت اين‌كه در اين روايات در ذكر لباس اين طبقه به كمربند آنان غالبا تصريح مىشود آن است كه كلاه و كمر از ويژگىهاى اين طبقات بوده و مراتب و درجات آنان به نسبت آراستگى آن‌ها به زر و گوهر مشخص مىشده است . در شاهنامه هم غالبا كلاه و كمر با هم آمده است . ( 2 ) - تاريخ قم ، در ذكر روابط يزدانفاذار و فرزندان سعد . ( 3 ) - بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص 474