محمد حسن خان اعتماد السلطنه
1342
تاريخ منتظم ناصرى ( فارسى )
سابانويان از جلاير است ، و سرتاق پسر سابا ، و قاجار پسر سرتاقنويان است . و در ميان طوايف ترك قاجار سه طايفه بوده است : يكى از سلدوس ، و يكى از تنكقوت ، و يكى از جلاير - آنكه از سلدوس است به ايران نيامده است ، و آنكه از تنكقوتست طايفهء جزئى بوده به قدر سى چهل خانه و به ساير طوايف مغول پيوسته در ميان آنها بىنام و نشان شده و آنكه از جلاير است صاحب دولت و شوكت شدهاند و از كنار رود جيحون تا حدود رى در زير حكم و فرمان سرتاق بوده ، و او به فرمان اباقاخان به اتابكى ارغون خان معزّز و ارغون خان تربيت شده او است ، و مملكت سرتاق كه مختصى او بوده از قزلآغاج مغان تا حدود نيشابور است ، و او در جرجان مىنشست و نسلش در جرجان و مازندران زياد شد و در عهد غازان خان و سابق بر آن از هزارهء خاص از تومان تايجو بوده . بعد از آنكه غازان خان پسر تايجو را به ياسا رسانيد تومان تايجو را به قاجار مفوّض كرد ، و نهايت عزّت و اعتبار را پيدا نموده و ولايات پدرش در دست او بود و در قديم فرزندان جلاير را كويانك مىگفتهاند ، و كويانك به لغت ختائيان به معنى خان بزرگ و پادشاه باشد و طرف دست چپ لشكر قيامت اثر چنگيز خان را ايشان داشتهاند ، در قلعه گشائى و خصمافكنى معروف و مشهور بودهاند ، و در عهد چنگيز خان بزرگ ايشان موقلى كويانك ، و در زمان اوگتاى قاآن پسر او بوغول كويانك بر جاى پدر بود و آثار شهامت ظاهر مىنمود . و در مدّت دولت قبلاقاآن هتوننويان از ايشان امير بزرگ بوده ، و ايلوكه پسر بزرگ قدان از قوم جلاير با لشكر بيكران كه در ظلّ رايت او بود به فرمان چنگيز خان به رتبهء اتابكى اوگتاى قاآن نايل گشته ، و اتابيك به معنى لله باشد و امير ارغون را كه از امراى بزرگ بود به راه نوكرى و خدمت به ايلوكه داد كه تابع امر و نهى وى باشد ، چون امير ارغون مردى فصيح و عاقل و دلاور بود كار او بالا گرفت و از مرتبهء اقران بگذشت ، و در عهد منكوقاآن منكسارنويان از جلاير بزرگ يارغوچيان كه به معنى امير ديوان باشد بود ، و حكم ياسا و سياست مقصّرين به فرمان او مىگذشت ، و اروق و بوقا پسران كلاى با هلاكو خان به ايران آمدند ، و ملازم خدمت اباقا خان بودند و به تربيت آن پادشاه هريك اميرى بزرگ گشتند ، و سرتاق نويان پسر سابانويان كه در كودكى