محمد رضا واليزاده معجزى
98
تاريخ لرستان ( روزگار قاجار ) ( فارسى )
مىجوشد ، به واسطه آنكه دو ثلث شهر خرمآباد از آن ارفع است به آنجا نمىنشيند و غالب بيوتات متوطنين شهر را از آن قسمت و بهر حاصل نمىگردد و غالبا به علت قلت آب و بدى هوا امراض مزمنه متوطنين شهر را عليل و مريض [ مى ] دارد ، نواب و الا در مقام چاره اين كار برآمد . ما اعلى و ادنى و اطراف و اكناف شهر [ را ] تماشا و سير كرده ، علامت و آثار و تلل و دمن شهرى قديم در پهلوى جبل و قلل مشاهده كرد تا محقق گشت كه در ازمنه سالفه نيز آب شهر خرمآباد را از رودخانه مىآوردهاند . لهذا از تنگ رباط كه تا شهر يك فرسخ و نيم مسافت دارد ، نهرى بريده و در تمام معابر با آهك و سنگ و ساروج محكم كرده و فروبسته بغلهاى جبل را شكافته و در مدت دو ماه ايام توقف خرمآباد نهرها را به شهر متصل ساخته ، به جميع خانههاى فراز و فرود رسيده ، همه سيراب شدند و در بيوتات خود حوض و باغچه و بساتين و حدائق تنزيه ساختند و آن آبى خوشگوار و لطيف است ، به خلاف آب سابق كه بدگوار و ثقيل بود . به واسطه عذوبت ماء لطافتى نيز در هوا حاصل شده ، رفع بيمارى بسيار سالفه گرديد و زياده از يكصد خانه در دامان كوه به تازه احداث كردهاند و در آنها باغچههاى خوب با اسلوب ساخته ، قيمت خانهها بالمضاعف افزوده و صفاى شهر بيشتر از پيشتر شده ، بالجمله در اين ايام كه امور لرستان بىنظام بود ، خبر عزل امير نظام در آن ولايت انتشار گرفت و الوار بر شرارت و جسارت بيافزودند . طايفه سگوند جودكى را با خود متفق ساخته به كوچيدن و دلفان و سلسله متفقا روى بر گرمسيرات نهادند و عزيمت عربستان كردند . » « 1 » و نيز از جمله اقدامات مفيد احتشام الدوله در لرستان ساختن چند دستگاه قلعه از بروجرد تا دزفول بوده و با اين اقدام شاهزاده قوافل لرستان و بروجرد با راحتى و آسايش و اطمينان خاطر توانستند از دزفول كه آن اوقات مركز تجارتى صفحه غرب بود ، مال التجاره به شهرهاى بروجرد و خرمآباد حمل نمايند . ايلدرم ميرزا برادر خانلر ميرزا نيز به نوبه خود حاكم لايقى بوده ولى او هم قدرى بيرحم و سختگير بوده [ است . ] ايلدرم ميرزا معلوم نيست به چه علت غالب اوقات خود را در ميان طوايف اهل حق دلفان مىگذرانيده و در تمام سالها فصل تابستان در ميان آنها بوده ولى
--> ( 1 ) . اثر وجودى ميرزا تقى خان اميركبير از همينجا معلوم مىشود كه به محض شايع شدن خبر عزل امير ، تمام رشتههاى خانلر ميرزا احتشام الدوله و ايلدرم ميرزا در لرستان پنبه گرديد و لرستانيان مجددا از رقبه اطاعت ديوان سربرآورده و به شرارت پرداختند و قطعا در ساير نقاط ايران نيز به همين منوال رشتههاى نظم و آرامش گسيخته شده ولى ناصر الدين شاه و دربارش از اين اوضاع پند نگرفته و تازه در كمال بىرحمى چنان مرد بزرگى را از ميان برداشتند .