محمد رضا واليزاده معجزى
312
تاريخ لرستان ( روزگار قاجار ) ( فارسى )
مخارج را از هر قبيل تأمين نمايد و مبلغى هم به دربار شاه كمك كند و جز در مواقع فوتى و ضرورى ، شاه كه فعال مايشاء بود ، از خزانه مملكت چيزى به حكام و ولات نمىداد . عين الدوله با مختصر نيرويى از تهران به بروجرد آمد و در همان شهر خوانين و رؤسا ايلات و عشاير را كه براى استقبال و خير مقدم رفته بودند ، نزد خود نگاهداشت تا ترتيب وصول ماليات را بدهد . ماليات كل لرستان آن اوقات در حدود شصت هزار تومان بود ، ليكن به گاه وصول از اين مبلغ خيلى تجاوز مىكرد . براى اينكه ماليات مستقيما توسط عمال مستوفى يا حكمران به حيطه وصول در نمىآمد و هر بخش و ناحيه به سركردهاى اجاره داده مىشد و او هم به نوبه خود خوانين را در كار وارد مىكرد و هركدام از اين مستاجرين مبلغى به اصل ماليات مىافزودند و به دو برابر مبلغ اصلى مىرسيد . « 1 » رقم كل ماليات قاعدتا مىبايست در زمان عين الدوله بيشتر از شصت هزار تومان باشد منتها بعد از سال قحط غله و شيوع و با و مشمشه كه جمعيت لرستان را به نصف كاهش داده بود طبعا جمعيت در ماليات هم تاثير خود را بخشيده بود . كما اينكه حاج عبد الغفار مهندس كه در زمان ناصر الدين شاه به سال 1299 جهت بازديد سد اهواز و برآورد هزينه و كيفيت ساختمان آن از طريق بروجرد و خرمآباد عازم خوزستان بوده ، در سفرنامه خود مىنويسد : « ماليات لرستان در زمان حشمت الدوله پنجاه و پنج هزار تومان بوده و بعد از قحط رسيده به سى و پنج هزار تومان » بعد از سال قحط مجددا جمعيت لرستان رو به فزونى نهاده و مجددا ماليات به همان شصت هزار تومان رسيده بود . خوانين و رؤسا ايلات و طوايف هريك قرار مدار لازم را داده و اقساط ماليات را براساس بنيچههاى مالياتى كه در اختيار مستوفيان لرستان بود ، تعيين كردند و احكام لازم را گرفته و رفتند ، مانند خوانين سگوند و بيرانوند و خوانين حسنوند كه صيد مهدى خان در رأس آنها قرار داشت و خوانين بالا گريوه و مير و غيره . نظر على خان فتح السلطنه به حكومت طرهان منصوب مىشود از جمله سركردگان لرستان كه براى تعيين تكليف ماليات حوزه نفوذ خود به بروجرد رفته بودند مرحوم نظر على خان امرايى بود كه آن موقع لقب « فتح السلطنه » داشت . نظر على خان با هدايا و پيشكشىهاى زياد به بروجرد رفته بود و چون در راس خوانين
--> ( 1 ) . چنانچه در فصل ماليات شرح دادهايم ، سيستم اجاره دادن ماليات در كشورهاى اروپايى هم متداول بوده است .