اسكندر بيگ تركمان
156
تاريخ عالم آراى عباسى ( فارسى )
معزز گرديده منظور انظار عنايات گوناگون گشت مراتب عالى فقاهت و اجتهاد در معرض قبول و اذعان علماء عصر درآمدهء در اقامت نماز جمعه كه بنابر اختلافى كه علماء ملت در شروط آن كردهاند و مدتهاى مديد متروك و مهجور بود بسعى بليغ بتقديم رسانيده با جمعى كثير از مؤمنين به آن اقدام مينمود ، آخر منصب شيخ الاسلامى و تصدى شرعيات و حكومت بنيابت ممالك خراسان عموما در دار السلطنه خصوصا بامناء خدمتش مرجوع گشته مدتى مديد در آنخطه دلگشا بترويج شريعت غرا و تنسيق بقاع الخير آن ديار اقدام مينموده بافادهء علوم دينيه و افاضهء معارف يقينيه و تصنيف رسل و كتب و حل مشكلات و كشف غوامض و معضلات ميپرداخت تا آنكه شوق ادراك سعادت حج بيت اللّه الحرام و زيارت روضه مقدسه حضرت خير الانام و ائمه عاليمقام عليهم صلوات الله الملك العلام گريبانگير گشته قايد شوق عنان توجه او را بدانصوب در حركت آورد رحل اقامت انداخته با علماء آن مرز و بوم بسر ميبرد تا آنكه در بحرين اجل موعود رسيده بساط كتب خانهء حيات را در نورديده بمطالعهء جريدهء عالم بقا پيوست و خلف صدق مشار اليه كه گلشن سراى جهان از وجود شريفش زيب و بها داشت در صغر سن با والده ماجدهاش بولايت عجم آمده بجد و جهد تمام بر حسب وراثة آلاباء و الاجداد به تحصيل علوم و كسب كمالات مشغول گشته در علم تفسير و حديث و عربيت و فقه و امثال آن از بركات انفاس پدر بزرگوار مرتبهء كمال يافت و حكم كلام و بعضى علوم معقول را از فيض صحبت مولانا عبدالله مدرس يزدى بدست آورده در فنون رياضى نزد ملا على مذهب و مولانا افضل قاينى مدرس سركار فيض آثار و بعضى از اهل آن فن تلمذ نموده در علم طب و قانون دانى با بقراط زمان حكيم عماد الدين محمود كه ذكر [ 116 ] احوالش در جريدهء اطباء خواهد آمد طرح مباحثه انداخته بهرهء كامل از آن يافت بالجمله اندك زمانى در علوم معقول و منقول آن جناب را ترقيات عظيم روى داده در هر فن سرآمد فضلاى عصر شد و تصانيف معتبر در فنون علم از رشحات بحر دانش مطرح انظار علماى ذى اعتبار گرديده مثل كتاب عروة الوثقى در تفسير قرآن مجيد و كتاب حبل المتين در جميع بنيان احاديث صحيحه و حسن و موثق و شرح هر يك از احاديث و كتاب مشرق الشمسين و تفسير آيات احكام و احاديث صحيحه و حاشيه تفسير قاضى و حاشيه قواعد شهيدى و كتاب حدائق الصالحين در شرح صحيفهء كامله و كتاب عين الحيات فى تفسير الايات و كتاب چهل حديث و شرح الشرح چغمينى در هيأت و حاشيه شرح مختصر اصول و حاشيهء مطول و رسالهء تشريح الافلاك در هيأت و رسالهء خلاصه الحساب و رسالهء صحيفه در اسطرلاب و اثنى عشريات اربع طهارت و صوم و صلوات و حج و كتاب زبدة الاصول و مفتاح الفلاح در توافق مرايض و سنن و چند رساله و كتاب ديگر كه بعضى از آن با تاريخ تحرير اين صحيفه كه خمس و عشرين و الف هجريست باتمام رسيده و بعضى ديگر مثل جامع عباسى كه حسب الامر الاعلى مأمور گشته كه در علوم دينيه تأليف نمايد كه عامهء خلق عجم از آن بهره يابند و غيرها اميد است كه از ميامن توفيق الهى و بركات سعى آن قدوهء اخيار و زبدهء احرار باتمام رسد بالجمله آن جناب بعد از فوت شيخ على منشار منصب شيخ الاسلامى و وكالت حلاليات و تصدى شرعيات دار السلطنهء اصفهان بخدمتش مرجوع گشته چند گاه من حيث الاستقلال بدان شغل پرداخت آخر شوق دريافت سعادت حج بيت اللّه الحرام و ذوق سياحت او را از اشتغال امثال آن مهمات مانع آمده متوجه سفر خير اثر شد بعد از استسعاد بدان سعادت عظمى نشاء فقر و درويشى بر مزاج شريفش غلبه كرده جريده در كسوت درويشان مسافرت اختيار كرده مدتها در عراق عرب و شام و مصر و حجاز و بيت المقدس سير مينموده و در ايام سياحت بصحبت بسيارى از علماء و دانشمندان و اكابر صوفيه و ارباب سلوك و اهل اللّه