ميرزا فضل الله شيرازى ( خاورى )
707
تاريخ ذو القرنين ( فارسى )
آنچه منع كردند ، سودى نبخشيد و اعيان ديوان همايونش آنچه نصيحت فرمودند ، فايدهپذير نگرديد . بالاخره دست به كارى زد كه خلاف طريقهء دين غرّاى اسلاميان بود و هيچيك از اهالى شرع شريف ، حوصلهء چنان خلاف شرعى را نمىنمود . رفتهرفته كار از مصلحت دولتدارى درگذشت و پيشوايان دين مبين را بنا به رعايت شرع جناب سيّد المرسلين ، نوبت ديندارى گشت . به جهت رعايت دين ، حرمت دولت را فراموش كردند و شورشى عام در دار الخلافه دست داده ، ايلچى و همراهانش را به قتل آوردند . حكم قضا با اقدام پيشوايان شريعت غرّا و هجوم عوام بىسر و پا موافق افتاد و ايلچى دولت بهيّه روسيهء به سبب جسارتهاى اتّفاقيه ، جان خود و همراهان را بر باد فنا داد . اولياى دولت قاهره را از اين معنى خبرى نه و از وجود مباشر و قاتلى كه توان سياست نمود اثرى نه . همان تعصّب ديندارى بر عدم اطلاع امنيان دولت ابد مدّت دليلى روشن است و شهادت ملسوف صاحب نايب بر جسارتهاى ينارال گربايدوف و شورش عامّه از غنى و ملهوف برهانى مبرهن . هرگاه امناى دولت روس رجوع به حكم عقل خردهبين نمايند ، دانند كه دولت عليّهء ايران بعد از ظهور موافقى چنان و خسارت گنجى شايگان ، مباشر عملى چنين قبيح ، كه مايهء انواع تفضيح است ، نخواهند شد و خود را در دولتهاى بزرگ ، بدنام نخواهند خواست : « ليس أوّل قارورة كسرت فى الإسلام » . حاجى خليل خان قزوينى ، ايلچى اين دولت نيز در هندوستان بىجرم و خيانت كشته شد و حكايت خونخواهى او به سبب وفور انصاف امنيان اين شوكت مروّت اتصاف « 1 » در نوشته آمد . اگر اين معاذير حقّه را مىپذيرند و شهادت ملسوف صاحب را كه خود حضور داشته به نظر قبول مىگيرند ، اولياى دولت عليّه نيز تلافى اين امر خطير را بر وجه احسن به عمل خواهند آورد و آنچه از آن سردار با اقتدار دستور العمل رسد ، معمول خواهند كرد . هرگاه خداى نخواسته باز امر به اشتباه است و قرار كار « 2 » بر كدورت و اكراه ، خواست خداوندى در ميانه حكم است و قطع اين گفتگو موقوف به حكم دو شاهنشاه معظّم .
--> ( 1 ) . ملى : « در انصاف » ( 2 ) . ملى : - « كار »