ميرزا فضل الله شيرازى ( خاورى )
668
تاريخ ذو القرنين ( فارسى )
خوانندگان دانند كه مراتب بينش و دانش او چيست : اسمش جان است و لقب طايفهء او مكنيل و لفظ جان و مكنيل اسم و طايفهء او را دليل است . اصلش از مملكت اسكاتلاند « 1 » است و در مراتب حسن وفا و ظهور ذكا بىمانند . در اوقاتى كه هنرى ولك به وكالت و توقف دولت عليّه مأمور شد ، حكيم مزبور نيز به همراهى او مأمور به اقامت دربار دولت جاويد دستور آمد . در بدايت كار ، خدمت طبابت داشت و به سبب وفور حذاقت ، اوقات به معالجهء نوّاب ملكزادگان و معارف دربار دولت و ساير امّت مىگذاشت . درين وقت به لوازم مرتبهء نيابت در كار است كه پس از آن مرتبهء وزارت مختار است كه بالاخره اين مرتبه را نيز دريافت و به اعلى مدارج عزّت شتافت . زبان فارسى و انگريزى و فرانساوى « 2 » و قدرى از يونانى را نيكو داند و خطوط اين السنه را نوشتن تواند . در علم نجوم به قاعدهء حكماى فرنگ و ساير علوم حساب و هندسه و هيئت و طب ، بىعديل است و در زبان لاتينه ، كه در ميان قرالات فرنگ به منزلهء زبان عربى و درس آن از جمله لوازم است ، بىبديل [ مىباشد ] . از تواريخ كل جهان با اطلاعى كامل است و در علم طبيعيات با مهارتى شامل . مؤلّف را در علوم تاريخ و طبيعى و نجوم استاد است و در حسن وفا و وفاق ، دوستى صداقت بنياد . خلاصه ، بعد از ورود به دار الخلافهء طهران و شرفيابى حضور معدلت اركان آنچه را دانست و توانست عرض كرد تا حضرت اعلى را از اعلى مدارج غيظ و غضب فرود آورد . از جملهء تشبيبات او در اداى وجه مصالحه ، يكى آنكه هموارهء اوقات اين معاملات در ميان دول بزرگ متداول است و از اداى تنخواه ايّام دشمنى در عوض خسارت ، نوكر و رعيّت را فراغتى كامل حاصل . دولت روم را به كرّات با شوكت روس « 3 » مخاصمات اتفاق افتاده و به جهت استرداد ولايات متصرفى روسيه بيست كرور و سى كرور دادهاند . به خواست خداوند ودود ، مملكت وسيع است و بنيان دولت رفيع ؛ لشكر بسيار است و اوضاع لشكركشى بىشمار . نوّاب شاهزادگان اطراف را تيغها در قلع كارهاى لشكركشى قصورى است و نه در امر دشمنكشى فتورى ؛ ولى به
--> ( 1 ) . مجلس : « اسكاتلند » ( 2 ) . مجلس : « فرنساوى » ( 3 ) . مجلس : « روم »