سيد صادق سجادى
64
تاريخ برمكيان ( فارسى )
گزارشهاى ديگر هم هارون كه از قيام يحيى سخت بيمناك شده بود ، حكومت رى و خراسان و سيستان و جبال خوارزم و ماوراء النهر را به فضل داد تا خود به رى بنشيند و « شغل اين مرد علوى كفايت كند » و نايبان به شهرها فرستد . يحيى برمكى ، فضل را تذكّر داد كه اين كارى خطير است . چه از فرمانبردارى خليفه چاره نيست ، و آن علوى نيز فرزند پيامبر ( ص ) است و بايد كه در پاسداشت او بكوشد . فضل عزم كرد كه كار را به صلح راست گرداند . چون به رى رسيد لشكرى به طبرستان و لشكرى به خراسان فرستاد . دربارهء يحيى بن عبد الله چندان كوشيد و تلطّفها كرد تا او را به صلح راضى گردانيد و اماننامه از هارون به شهادت عدول و قضات گرفت « 1 » . بيهقى آورده كه پس از اين يحيى را به بغداد روانه گردانيد و خود رهسپار خراسان شد . امّا ابن اثير متذكر شده كه فضل خود با او به بغداد رفت « 2 » . برخى روايتهاى ديگر حاكى از آن است كه حكومت فضل در آغاز خراسان را در بر نمىگرفته و حكومت اين ولايت در سال 177 ق از حمزة بن مالك گرفته و به او داده شد و فضل در 178 ق وارد خراسان گرديد « 3 » . از محققّان معاصر ، بارتولد نيز بر آن است كه از 176 ق حكومت طبرستان و ولايت جبال ايران ، و نيز مدتى امارت ارمنستان و آذربايجان به او داده شد و از 178 ق حكومت خراسان نيز بدان افزوده گرديد . « 4 » ابو القاسم بن غسّان به گونهاى مبالغهآميز آورده است كه محبوبيّت و نفوذ فضل در دربار خلافت ، هارون را كه به جعفر علاقهء بسيار داشت و مىكوشيد تا بر محبوبيت و اعتبار او بيفزايد واداشت تا فضل را از دربار دور گرداند . پس او را به حكومت خراسان منصوب كرد و همه خراسان تا در تركستان را به اقطاع او داد . « 5 » به هر حال فضل در خراسان به فتح برخى شهرها و سامان دادن به امور اين ولايت بزرگ مشغول شد . لشكرى به فرماندهى ابراهيم بن جبرائيل همراه با امرا و دهاقين محلى طخارستان به قلمرو كابل شاه فرستاد و آنها غير از كابل چند شهر از قلمرو او همچون غوروند ميان بلخ و باميان ، سارحود ، و شاهبهار را كه محل بتى مشهور بود ، گشودند . برخى از شاهان و امراى محلى شهرهاى كاوسان و مازران و منرحرد به فضل پناه بردند و
--> ( 1 ) . بيهقى ، ابو الفضل ، 535 - 536 ؛ ابن اثير ، الكامل ، 6 / 125 . ( 2 ) . همانجايها . نيز نك يعقوبى ، تاريخ ، 03 / 14 ؛ طبرى ، 8 / 242 - 243 ؛ ابن طقطقى ، ص 194 . ( 3 ) . ابن اثير ، الكامل ، 6 / 140 . ( 4 ) . خليفه و . . . ص 90 . ( 5 ) . تاريخ آل برمك ، مجموعه شفر ، 8 .