چنان سطوت و قدرتى حاصل نشده بود . در شرق قلمرو خلافت ، با وجود فضل بن يحيى ، هيچكس نام خليفه نمىبرد و در بغداد جعفر را وزير خليفه مىخواندند . ج - فضل بن يحيى ( 147 يا 148 - 193 ق ) فرزند مهتر يحيى ، در سال 147 يا 148 ق ، هفت روز به پايان ذى الحجه يا هفت روز پيش از تولد هارون ، زاده شد « 1 » . پيشتر ديديم كه از ايام خالد بن برمك دو خاندان برمكى و عباسى روابط خانوادگى نزديكى با يكديگر داشتند و فرزندانشان در خانه‌هاى يكديگر برآمدند . فضل نيز در حرم خليفه رشد كرد و خيزران مادر هارون او را شير مىداد ، چنان كه هارون را نيز مادر فضل مىپروراند و اين دو برادر رضاعى يكديگر شدند و با هم بباليدند . شاعرانى چون مروان بن ابى حفصه و سلم بن الخاسر و ابو الجنوب درين باره شعرها سروده و آن را مايهء فخر و مباهات فضل دانسته‌اند . بويژه ابو الجنوب با اين معنى را كه يكى از موالى زادگان همراه خليفهء نيك‌گوهر از پستان زنى آزاده و نژاده شير بنوشد ، بزرگترين فضيلت فضل خوانده است « 2 » . به هر حال فضل نيز در محيط سياست و حكومت برآمد و از جوانى مشاغل و مناصب حسّاس يافت . چون يحيى به وزارت نشست بنابر بعضى روايات ، فضل به عنوان نايب و قائم‌مقام پدر به كار پرداخت و بدين سبب او را « وزير كوچك » مىخواندند « 3 » . هارون نيز فضل را برادر مىخواند و گفته‌اند پيش از آنكه جعفر به خليفه اختصاص يابد ، فضل چنان تقرّب داشت كه هارون خاتم خويش به نشانهء قدرت و اختيار نامحدود به او داد « 4 » و تربيت و تعليم فرزند خود محمّد امين را نيز به او واگذاشت . « 5 » مرتبهء فضل در ديدهء هارون را از آنجا مىتوان دانست كه چون پسر يحيى از خراسان به عراق باز مىگشت ، خليفه خود به استقبالش رفت و او را بسيار محترم داشت و شاعران و خطيبان بغداد را گفت به ستايش و ابراز فضايل او بپردازند « 6 » . اينكه او را به وزارت و هم به امارت خطاب

--> ( 1 ) . ابن خلكان ، 4 / 36 ؛ طبرى ، 8 / 230 ؛ جهشيارى ، 136 ؛ خطيب ، 12 / 332 . ( 2 ) . ابن اثير ، الكامل ، 5 / 585 - 586 ؛ هندوشاه ، ص 148 . ( 3 ) . صابى ، وزراء ، 185 ؛ تاريخ آل برمك ، مجموعه شفر ، 16 - 17 . ( 4 ) . ابن خلكان ، 4 / 27 . ( 5 ) . همو ، 4 / 28 . ( 6 ) . همانجا ؛ طبرى ، 8 / 259 .