قبّه‌اى دانسته به بلندى صد زرع با رواقهايى بر گرد آن . بر اطراف معبد نيز سيصد و شصت مقصوره ، به تعداد روزهاى سال ، قرار داشته كه مسكن خادمان و نگاهبانان بوده است « 1 » . ياقوت نيز همين روايت را آورده و متذكر شده كه قبّه بزرگ آن را « استن » مىناميدند « 2 » . اين معبد همچنين داراى سه دروازهء آهنين بوده كه گويا آن را در اوايل سدهء 2 ق مرمت كرده بودند . در اوايل دولت عباسيان ، خزاعى نامى - كه در بلخ قصرى داشته و لابد از دولتمردان بوده و مىتوان حدس زد كه مراد از او ، جعفر بن محمد بن اشعث از قبيله خزاعه است كه از 171 حكومت خراسان داشته و يا حمزة بن مالك خزاعى است كه در 177 حاكم آن ديار بوده - يكى از دروازه‌ها را برداشت و بر قصر خويش كار گذاشت و ديگرى را به شهر خلم فرستاد « 3 » ؛ ولى بناى معبد چندان آسيب نديد زيرا صاحب حدود العالم در قرن چهارم هجرى از نقشها و آرايه‌هاى شگفت‌انگيز آن ياد كرده و آن را از بناهاى خسروان خوانده است « 4 » . بلخى نويسندهء فضايل بلخ كه خود در نوجوانى ( نيمهء دوم قرن 6 ق ) دروازهء سوم را بر نوبهار ديده بوده يادآور شده كه در 575 هجرى شرف الزمان در ايّام نصر خان بن محمد خان آن را نيز كند و به قندز در هند فرستاد « 5 » . بنابراين معبد نوبهار در سدهء 6 ق هنوز پاى برجا بوده است . روايت ديگرى از همو حاكى از آن است كه در دروازهء نوبهار بلخ سرايى و كويى وجود داشته كه در آن عصر به كوى دوك‌تراشان موسوم بوده است « 6 » . گويا اين محلّه بعدها در سدهء 10 ق جباخانه نام گرفت « 7 » . حبيبى متذكر شده كه خرابه‌هاى اين وهار - نوبهار - اكنون در بلخ به صورت تلى خاك نمايان است و هنوز دروازهء مخروبهء جنوبى شهر را دروازهء نوبهار مىخوانند « 8 » . اين همان دروازه‌اى است كه در آغاز سدهء 11 ق به همين نام و عنوان شناخته شده بوده و صاحب مزارات بلخ از آن ياد كرده است « 9 » . دربارهء آئين متوليان نوبهار و تعلّق معبد به بودائيگرى يا آئين زردشتى ، روايات مورخان چنان متناقض است كه اظهار نظر در آن باره را سخت دشوار ساخته است .

--> ( 1 ) . البلدان ، 617 . ( 2 ) . معجم البلدان ، 4 / 818 . ( 3 ) . نيزنك : حبيبى ، حاشيهء فضايل ، 36 . ( 4 ) . حدود العالم ، ص 99 . ( 5 ) . فضايل بلخ ، 19 ، 35 - 37 . ( 6 ) . همو ، 44 - 43 . ( 7 ) . حبيبى ، حاشيه فضايل ، 19 . ( 8 ) . همو ، همان ، 413 ، 418 . ( 9 ) . ورسجى ، مزارات بلخ ، ص 55 .