نخست بايد گفت كه شهر بلخ با آنكه از لحاظ سياسى و مهمترين جنبه‌هاى فرهنگ و تمدن ، متعلّق به « جهان ايرانى » - قلمرو فرهنگ و ادب و تمدن اقوام ايرانى - است ، در همان حال مهمترين يا يكى از مهمترين مراكز آئين بودا به شمار مىرفته است . پژوهشهاى جديدتر ، گزارش بعضى از نويسندگان كهن را داير بر تعلّق نوبهار به آئين بودايى تأييد مىكند « 1 » . از جملهء اين گزارشها ، گزارش هيوئن تسانگ چينى در سدهء 7 ميلادى است كه تصريح كرده در بلخ صد معبد و سه هزار عابد بودايى - از شاخهء طريقهء كوچك نجات - وجود داشته كه از آن ميان معبد نوسنگهارامه - نوبهار - در جنوب شرقى بلخ از همه مهمتر و ثروتمندتر بوده و در تالار مجلل آن مجسمه‌اى از بودا قرار داشته و مراسم دينى بودايى در آنجا برگزار مىشده است « 2 » . اين معبد را يگانه كانون بزرگ بودايى در شمال هندوكش دانسته‌اند كه به سبب وجود يادگارهايى از بودا همچون دندان و جاروب او در آنجا از اهميت خاصى برخوردار بوده و هدايا و اموال بسيار دريافت مىكرده است « 3 » . فرمانروايان هندوچين و كابلشاه و ديگران براى زيارت پيكرهء بزرگ بودا به اين معبد مىآمدند « 4 » . از اشارات ابن فقيه دربارهء ساحرى و كهانت و بت‌پرستى برامكه ، و پادشاهان چين و كابل كه بت‌پرست بوده و به زيارت نوبهار مىآمدند ، پيداست كه اين معبد را متعلق به آئين بودا مىدانسته است « 5 » . بارتولد هم گزارش ابن فقيه دربارهء نوبهار را كاملا با « وهارا » ى بودايى منطبق دانسته است « 6 » . بعضى از نويسندگان نوبهار را بتكده ، امّا نه بتكدهء بودايى ، بلكه بتكدهء صائبين و هفتمين معبد بزرگ ستاره‌پرستان دانسته‌اند كه ماه را در آنجا مىپرستيدند يا به تعبيرى آن را وسيلهء تقرّب به پروردگار مىدانستند « 7 » . بيرونى آورده كه بودا مبلّغ آئين صائبين بود و شاهان پيشدادى و كيانى كه در بلخ مقام داشتند ماه و خورشيد و كواكب را بزرگ مىداشتند و تقديس مىكردند تا زرتشت ظهور كرد « 8 » .

--> ( 1 ) . مثلا نك : سوردل 130 / 1 ؛ كرن ، 434 / 2 ؛ فوشه ، 8 ، 9 . ( 2 ) . بووا ، صص 33 - 30 . ( 3 ) . فوشه ، همانجا ؛ معين ، همان 2 / 37 . ( 4 ) . ياقوت ، معجم البلدان ، 4 / 818 . ( 5 ) . البلدان ، 617 - 618 . ( 6 ) . خليفه و . . . ص 87 . ( 7 ) . ابن فضل الله عمرى ، مسالك الابصار ، 1 / 166 ؛ قس : كانپورى 42 - 43 . ( 8 ) . بيرونى ، آثار الباقيه ، ص 204 .