ج - نهضت علمى : نجوم يحيى ، چنان كه مشهورست ، در نجوم دستى قوى داشت . گفته‌اند همه ساله منجمان به خدمت او گرد مىآمدند و به استخراج احكام آن سال و وقايعى كه رخ خواهد داد مىپرداختند « 1 » . شعر يكى از شاعران كه پس از قتل جعفر بر يحيى طعنه زده كه به رغم اطلاع و اعتقادش به علم احكام نجوم ، نتوانسته قتل فرزند را پيش‌بينى كند ، و نيز انتخاب ساعت سفر توسط جعفر دو روز پيش از قتل ، حاكى از همين معنى است . در نهضت ترجمه نيز آثار نجومى جايگاه مهمى داشته است ؛ چنان كه زيج بطلميوس را ايوب و سمعان به دستور محمد بن خالد بن برمك و براى او ترجمه و شرح كردند « 2 » . خاندان نوبختى و عمر بن فرّخان طبرى از جمله منجمانى بودند كه با تشويق و حمايت يحيى به كار ترجمه اشتغال داشتند « 3 » . اين ابو حفص عمر بن فرّخان بر چهار مقالهء بطلميوس تفسيرى نوشت و كتاب المحاسن را تأليف كرد . پسر او ابو بكر محمد بن عمر نيز از مشاهير منجّمان و مؤلفان اين فن بود « 4 » . د - ديگر دانشها افزون بر آنكه ابن النديم « 5 » يحيى را در زمرهء فيلسوفان و در رديف حكماى هند و ايران و يونان قرار داده ، در منابع ما از مجالس متعددى سخن رفته كه وى براى بحث و بررسى و مناظره در مسائل كلامى و عقلى بر پاى مىداشت . در اين انجمن‌ها كسانى چون ابراهيم نظّام و محمد بن هذيل علاف شيخ معتزلهء بصره ، و هشام بن حكم متكلّم مشهور شيعى فراهم مىآمدند و به بحث مىپرداختند « 6 » . مسعودى آورده كه در اين گونه مجالس اصحاب اديان و آراء و فرق مختلف شركت مىجستند . وى از يكى ازين مجالس ياد كرده كه يحيى بديشان گفت : « دربارهء ظهور و خفا و حدوث و قدم و نفى و اثبات و حركت و سكون و وجود و عدم و امامت و عدل و نبوت و ديگر اصول بسيار سخن گفته‌ايد ، اكنون از عشق سخن گوئيد و نظر خويش را بيان كنيد بىآنكه به منازعه و جدال درافتيد » . آنگاه على بن هيثم از متكلمان اماميه آغاز سخن كرد و سپس همه كسانى كه در مجلس بودند چون

--> ( 1 ) . اخبار برمكيان ، برنى ، 122 ب . ( 2 ) . ابن النديم ، 305 . ( 3 ) . كانپورى ، 151 . ( 4 ) . حبيبى « برمكيان بلخى » ، ص 244 . ( 5 ) . ص 419 . ( 6 ) . همو ، 223 ؛ كانپورى ، 162 .