حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
2385
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى )
بودند ، بر آنها اين انتخاب خارجيها گران آمد و نخواستند برگزيدهء قيصر را پادشاه بدانند . در نتيجه شورشى برپا شد و ارامنه آرتاواسد و طرفداران روم را از ارمنستان خارج كرده تيگران نام ديگرى را بر تخت نشاندند ( ديوكاسّيوس ، كتاب 55 ، بند 9 ) . پس از آن معلوم بود ، كه روميها اين توهين را تحمّل نخواهند كرد و بارمنستان لشكر خواهند كشيد و دولت پارت هم ساكت نخواهد نشست . ارمنستان ، چون مملكتى كوچك و ضعيف بود ، نميتوانست در مقابل روم بايستد ، اين بود ، كه ارامنه در اين موقع از پارتيها استمداد كردند . كلية بايد در نظر داشت ، كه ارمنستان سياست روشنى نداشت و نظر بپيشآمدها ، بين دو دولت قوى ، يعنى پارت و روم ميگرديد ، ولى در اين موقع صلاح خودش را در استمداد از پارت ديد و فرهاد هم نتوانست خود را بيطرف نگاهدارد ، زيرا از زمان مهرداد دوّم دولت پارت سياست خود را بر اين قرار داده بود ، كه ارمنستان در منطقهء نفوذ ايران باشد . بنابراين فرهاد تصميم گرفت ، كه در مسئله ارمنستان دخالت كند ، و لو اينكه روابطش با روم قطع گردد . در اينوقت احوال براى جنگ روميها با ايران مساعد نبود ، زيرا اوّلا اگوست در اين زمان پير بود و نميخواست در آخر عمر داخل جنگى شود ، كه عاقبتش را نميشد پيشبينى كرد و بيم آن ميرفت ، كه نام نيك قيصر از جهت شكستى بباد فنا رود و ديگر او بهترين سردار خود ، يعنى تىبريوس را در اين زمان نداشت ، چه اين سردار از رفتار قيصر با او رنجيده در جزيره ردس انزوا اختيار كرده بود . از طرف ديگر فرهاد ، كه از احوال قيصر بىاطلاع نبود ، خيال ميكرد ، كه اگوست بجنگ مبادرت نخواهد كرد و اكنون موقع آن است ، كه مسئلهء ارمنستان يكطرفى و حلّوفصل شود . موقع اگوست در اينوقت مشكل بود ، اگر جنگ ميكرد داخل مخاطراتى ميشد ، كه عاقبتش معلوم نبود و اگر نميكرد ، دولت پارت ارمنستان را تسخير ميكرد . پس از تأمل زياد قيصر مجبور گرديد در تداركات جنگ باشد ، ولى در باب انتخاب سردارى براى اين كار پر خطر