حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
2231
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى )
تسخير سوريّه را ميكشيده و خواسته ، دمتريوس را در اختيار خود داشته مجذوب خود گرداند ، تا در موقع مناسب بامور داخلى دولت سلوكى دخالت كرده داماد خود را مانند پادشاه دستنشانده بر تخت سلوكى بنشاند ، ولى تقدير با نقشهء او موافقت نكرد ، توضيح آنكه مهرداد چندى پس از اسير كردن دمتريوس ببستر بيمارى افتاد و چون قوايش براى مقاومت با مرض كافى نبود ، از آن درگذشت . سلطنت او از 174 تا 136 ق . م بود و بنابراين 38 سال دولت پارت را اداره كرد . مقتضى است بدانيم ، كه وسعت پارت زمانيكه مهرداد اوّل ميمرد ، چه بود : نظر بشرحيكه راجع بسلطنت مهرداد بالاتر گفته شد ، دولت پارت در اين زمان اين ممالك را داشت : پارت بالاخصّ ، كه در اوّل اين كتاب تحديد شده - گرگان - باختر - مرو - خوارزم - هرات - زرنگ ( سيستان ) رخّج پنجاب هند ( بقول ديودور ) - ولايت ماردها - رى - ماد بزرگ - خوزستان - پارس - مملكت بابل . بنابراين دولت پارت در اين زمان از هندوكوشان و نيز جلم ( بقول ديودور ) تا بابل امتداد مييافت و تمامى راههائى ، كه از رود جيحون و درياى گرگان ( بحر خزر ) تا بابل كشيده بود ، در تحت اقتدار دولت پارت بود . شكّى نيست ، كه با داشتن ماد بزرگ و بابل و خوزستان در تحت سلطه خويش ، دولت پارت به آسور قديم فشار ميداد و با داشتن ممالك اطراف كوير ايران ، طوايف و قبايل اين صفحات را در تحت نفوذ خود داشت . ماد بزرگ را اگرچه در كتاب اوّل اين تأليف ( صفحهء 207 ) تحديد كردهايم ، در اينجا باز يادآور ميشويم ، كه حدود آن همان بود ، كه در قرون اسلامى براى عراق عجم معيّن ميكردند ، يعنى اين ولايات كنونى ايران : همدان - گرّوس - كرمانشاهان - نهاوند - ملاير - تويسركان - خمسه - قزوين - عراق بالاخصّ ( سلطانآباد ) - ولايات ثلاثه ( گلپايگان و كمره و خوانسار ) - رى - اصفهان - يزد جزء ماد بزرگ بشمار ميآمدند . مهرداد اوّل نخستين شاه اشكانى بود ، كه مانند هخامنشىها لقب شاهنشاهى را اختيار