حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
2185
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى )
اين صفحه از غرب بشرق تا رود هريرود 514 و از شمال بجنوب تا كوير 322 كيلومطر يا ميل ايرانى است « 1 » . چهار زنجيره كوه از جنوب شرقى درياى گرگان به طرف مشرق بطور متوازى امتداد يافته و چون اين زنجيرهها از يكديگر جدا هستند وادىهائى در ميان زنجيرهها تشكيل شده ، اطراف اين واديها درختان زياد دارد ، خاك دامنه كوهها حاصلخيز است و آبهاى فراوان ، كه از كوهها جارى است ، رودهاى بزرگى بوجود آورده . در اين صفحه نويسندگان عهد قديم دو مملكت را اسم مىبرند گرگان و پارت ، ولى بطور قطع نميتوان حدود اين دو مملكت را معيّن كرد . چيزى كه محقّق به نظر ميآيد ، اين است ، كه گرگان در سمت شمال و غرب اين صفحه بوده و پارت در طرف جنوب و شرق ، يعنى بزرگترين قسمت واديهاى رود اترك و گرگان جزء مملكت گرگان بوده و كمترين قسمتش جزء پارت . هرودوت پارتىها را با خوارزميها ، سغديان ، هراتىها ، گرگانىها ، زرنگىها ( سيستانىها ) و ثامانيان « 2 » مربوط ميدارد ( كتاب سوّم ، بند 93 ، 117 ) ، ولى داريوش بزرگ در كتيبههاى خود پارت را با زرنگ ، هرات ، ساگارتى ( كه در كوير لوت بود ) و گرگان ارتباط ميدهد . معلوم است ، كه نميتوان تمامى مردمانى را ، كه هرودوت مينامد يا تمام سرزمينهائى ، كه داريوش ذكر مىكند جزء پارت دانست . ذكر اسامى مردمان يا ايالات باهم فقط از اين جهت است ، كه اين مردمان و قسمتها به يكديگر نزديك بودهاند . بنابراين و بنابر آنچه از نويسندگان عهد قديم استنباط مىشود ، پارت خراسان كنونى بوده ، يعنى تقريبا از دامغان كنونى شروع شده به هريرود امروز منتهى ميگشته . بعضى ، چنان كه كرارا در كتب ديگر اين تأليف ذكر شده ، در بند درياى گرگان ( دروازه درياى كسپين ) را حدّ فاصل بين پارت و ماد ميدانستند . بهرحال بىترديد ميتوان گفت ، كه پارت عهد قديم
--> ( 1 ) - غالبا شش كيلومتر را يك فرسنگ ميدانند . ( 2 ) - Thamaniens .