حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
2091
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى )
نقل كنيم . موافق آنچه ، كه از وقايع اين زمان برميآيد يا از آنچه ، كه آرّيان ، پولىبيوس ، آپّيان « 1 » و پوسيدونيوس « 2 » نوشتهاند ، مستفاد ميگردد ، رويهمرفته اوضاع دولت آنتىگون و تشكيلات سلوكيها چنين بوده : از وقايع زمان اسكندر معلوم است ، كه او در تشكيلات دولت هخامنشى تغييرى نداد و همان گردهاى را ، كه داريوش اوّل ريخته بود ، پيروى كرد . چون شرح اين تشكيلات در قسمت تمدّنى تاريخ دولت هخامنشى ( صفحات 1460 - 1515 اين تأليف ) ذكر شده ، تكرار را لازم نميدانيم فقط بايد اين نكته را تذكّر دهيم ، كه وقتى كه اسكندر خواست از مصر به طرف فينيقيّه حركت كند ، علاوه بر والى و رئيس قشون ، يكنفر را هم براى امور ماليّه معيّن كرد و در زمان جانشينان اسكندر و سلوكيها ديده مىشود ، كه اين مأمور در ايالات ديگر هم هست و وقتى كه پولى بايد از محلّى بقشون يا به كسى داده شود ، حكمى به اين مأمور ماليّه يا خزانهدار صادر مىشود ، كه فلان قدر وجه بپردازد . اين يك اصلاحى است ، كه در زمان اسكندر و جانشينان او شده است ، زيرا در دورهء هخامنشى امور مالى هر ايالت به عهده والى بود و احكام به او صادر ميشد . امّا اينكه خزانهداران ايالت در تحت رياست ولات بودهاند يا استقلال داشتند ، مدركى براى اظهار عقيده نداريم . ظنّ قوى اين است ، كه چون ولات با اختيارات وسيعه بايالات ميرفتند و غالبا اينها از مركز هم تمكين درستى نداشتند ، اگر هم حقّا مأمورين ماليّه در ايالات ميبايست استقلال داشته باشند ، اجراى آن عملى نبود و درواقع امر ، ولات در زمان جانشينان اسكندر و سلوكيها همان ولات دورهء هخامنشى بودهاند ، يعنى با همان اختيارات و اقتدار و بل بيشتر ، زيرا ، چنان كه گذشت ، اشخاصى زياد از اين ولات ظاهرا والى بودند ، ولى از همان زمان تقسيم اوّلى ممالك اسكندر ، دولتهائى بر خرابههاى امپراطورى اسكندر بنا گرديد و خود دولت سلوكى هم يكى از آنها بود .
--> ( 1 ) - Appien ( مورّخ يونانى از قرن دوّم ميلادى ، كه تاريخ خوبى براى روم نوشته ) . ( 2 ) - Poseidonius ( مورّخ و فيلسوف رواقى ، كه در سوريّه تولّد يافته بود و زمان زندگانيش را بين 135 و 50 ق . م ميدانند ) .