حسن پيرنيا ( مشير الدوله ) و عباس اقبال آشتيانى

56

تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى )

سه روز بشدت تمام دست به كار زدوخورد بودند . نعمان در جنگ كشته شد اما در عوض لشكر او بفتحى بزرگ نائل آمدند و سپاهيان يزدگرد پس از دادن تلفات بسيار گريختند و فيروزان در حين فرار بقتل رسيد . عرب فتح نهاوند را فتح الفتوح ميخوانند چه ايشانرا تا اين وقت در مقابل ايرانيها فتحى به اين بزرگى دست نداده بود و بعد از آن واقعه اگرچه مردم پاره‌اى نقاط ايران مقاومتهائى از خود ظاهر كرده‌اند ليكن ديگر از طرف يزدگرد و سپاهيان او اقدام بجنگ بزرگى با عرب نشده است . در همين سال فتح نهاوند لشكريان عرب بسردارى ابو موسى اشعرى آنچه از بلاد ايران غربى باقى بود مثل سيروان و دينور و صيمرّه ( در پشت كوه ) تسخير كردند سپس ابو موسى چند نفر از سران سپاهى خود را بفتح قم و كاشان و اصفهان فرستاد و ايشان در سالهاى 23 و 24 يعنى سنهء آخر خلافت عمر و سال اول خلافت عثمان اين بلاد را نيز گشودند . رى و قومس و زنجان و آذربايجان هم در فاصلهء سنوات 22 - 23 يكى پس از ديگرى تحت تصرّف مسلمين درآمد . اما يزدگرد پس از شنيدن شكست نهاوند از اصفهان باصطخر گريخت و پيوسته در صدد بود كه از طرفين سپاهيانى ديگر براى پس گرفتن ملك از دست رفته جمع‌آورى به همين خيال بين رفتن بطبرستان و كرمان مردّد شد عاقبت بكرمان و سيستان رفت و چون در آن نواحى وسايل كار را مهيا نديد راه خراسان را پيش گرفت . فتوح شام چنان كه سابقا اشاره كرديم در سال آخر خلافت ابو بكر يعنى در سنهء 13 بين روميان و سپاه اسلام جنگ بزرگى در محل يرموك درگرفت و مسلمين كه بسردارى ابو عبيدة بن الجرّاح بودند از خليفه مدد خواستند ، ابو بكر هم در ربيع الاوّل اين سال خالد بن الوليد را از حيره روانهء شام نمود در موقعى كه جنگ يرموك دوام داشت خالد بر خبر مرگ ابو بكر اطلاع يافت ليكن براى آنكه مبادا مسلمين از شنيدن چنين خبرى متزلزل شوند از افشاى آن خوددارى نمود تا آنكه جنگ بفتح مسلمين خاتمه پذيرفت آنگاه خالد مسلمين را بفتح يرموك و انتخاب عمر بخلافت تهنيت گفت .