حسن پيرنيا ( مشير الدوله ) و عباس اقبال آشتيانى
پيشگفتار 34
تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى )
مرحوم اقبال مقالات بسيارى در مسائل مختلف ادبى و تاريخى و اجتماعى دارد كه در جرايد و مجلات چاپ شده است و مهمترين آنها را بايد در مجلههاى بهار ، دانشكده ، آينده ، مهر ، ايرانشهر ، يادگار ، ارمغان ، ايران امروز ، يغما ، آموزش و پرورش شرق ، فروغ ، تربيت ، نشريهء وزارت امور خارجه ، اطلاعات ماهانه و مجلهء دانشكدهء ادبيات خواند . فهرست مقالات مهم او را كه در زمينهء تحقيقات مربوط به ايران نوشته است در « فهرست مقالات فارسى » ( تأليف نويسندهء اين سطور ، چاپ تهران 1340 ) مىتوان يافت . پس از مرگ آن فقيد سعيد دانشگاه تهران كتابخانهء او را براى كتابخانهء دانشكدهء ادبيات و نوشتهها و اوراق بازماندهء ديگر وى را كه غالبا نوشته و اثر قلم اوست براى كتابخانهء مركزى دانشگاه خريد و در ميان آنها مطالبى بدست آمد كه قابل نشر بود ، پس فهرست آثار چاپ نشدهء آن مرحوم به صورت مقالهاى بقلم نويسندهء اين سطور در نخستين دفتر « نشريهء كتابخانهء مركزى دانشگاه دربارهء نسخههاى خطى » ( انتشارات دانشگاه تهران ، 1340 ) چاپ شد . از مطالبى كه در فهرست مذكور ديده مىشود بعضى مقالات در مجلههاى يغما و فرهنگ ايران زمين و دانشكدهء ادبيات طبع شد و برخى ديگر كه مفصلتر بود مانند ترجمهء جزء اول كتاب « تأليفات فارسى » تأليف استورى در همان نشريهء كتابخانهء مركزى بچاپ رسيد تا آثار چاپ نشدهء او از دستبرد حوادث ايام مصون بماند . همچنين دو كتاب از آثار او كه طبع نشده بود يكى « وزارت در عهد سلاطين بزرگ سلجوقى » بكوشش محمد تقى دانشپژوه و يحيى ذكاء ( انتشارات دانشگاه تهران 1338 ) و ديگرى « ميرزا تقى خان امير كبير » بكوشش اينجانب ( انتشارات دانشگاه ، اهدائى دكتر اصغر مهدوى بدانشگاه ، تهران 1340 ) صورت طبع پذيرفت . اين دانشمند كمنظير و فعال بعد از پنجاه و نه سال زندگى پرسود و ثمر كه حاصل آن قريب پنجاه كتاب و چند صد مقاله و نشر مجلهء نفيس يادگار و بسيارى مآثر ديگرست و قرون متمادى برجاى خواهد ماند ، در شهر رم جهان فانى را بدرود گفت و همگان را در غم خود سوكوار ساخت .