حسن پيرنيا ( مشير الدوله ) و عباس اقبال آشتيانى

ترجمهء احوال 30

تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى )

حكيم الملك وزير معارف . مؤتمن الملك و مستوفى الممالك سمت وزير مشاور را داشتند . ده روز از عمر كابينه گذشت ، در 28 شوال ، مشير الدوله اعلام داشت كه : قرارداد موقوف الاجراء خواهد ماند تا وقتى كه به رأى مجلس شوراى ملى عرضه شود و تصويب گردد . بعد از آنكه وثوق الدوله قرارداد 1919 م . را بست ، مشير الدوله بفكر ترميم روابط همسايهء عصبانى شمالى افتاد و صلاح دانست كه روابط دوستانهء خود را با دولت جديد روسيه ساويتى ( شوروى ) برقرار نموده باب مراوده را مفتوح نمايد ، بر اين منظور از طرف مشير الدوله بدوا به ميرزا اسحق خان مفخم الدوله پيشنهاد شد كه بمسكو رفته با كميسر خارجهء شوروى مذاكراتى بنمايد و زمينهء قرارداد مودتى را فراهم سازد ولى مشاراليه قبول نكرد . سپس از طرف مشير الدوله تلگرافا بمشاور الممالك انصارى كه در اسلامبول بود پيشنهاد شد كه بمسكو برود ، او به قفقاز رفته و پس از دريافت دستورات مشير الدوله بمسكو عزيمت نمود . اين حسن روابط دولت همسايهء جنوبى را نگران ساخت و كوشش كرد كه پاى دولت مشير الدوله را در « پوست گردو » بگذارد ! گفته ميشد شاه دو يا سه دفعه بمشير الدوله تكليف كرده استعفا دهد و مشير الدوله اخذ تصميم قطعى را موكول به نظر هيئت وزيران ساخته است . در مجلس مبعوثان انگليس اعتراض شد كه بچه مناسبت بدولت ايران از طرف بانك شاهنشاهى مساعده داده مىشود . اين بزرگترين ضربه بود ، دولت مشير الدوله را ميخواستند نقره‌داغ كنند . اين قضايا هفت ماه قبل از وقوع كودتاى 1299 اتفاق افتاد . بوى كودتا به مشام ميرسد شايد مشير الدوله هم از تداركات مقدماتى كودتا بوئى برده و حساب عاقبت كار را كرده و بموجب عادت و رويهء خود - كه هروقت افكار داخلى و خارجى را مخالف مصلحت ايران ميديد خود را بر كنار ميگرفت - اين بار هم به بهانهء خستگى و احتياج باستراحت جا خالى كرده باشد . لرد كرزن وزير خارجهء انگليس در نطقى كه در همين سال ( 17 نوامبر 1920 م . عقرب 1299 ش . ) در مجلس اشراف انگلستان كرد در باب مشير الدوله گويد : « وثوق الدوله كه مؤسس قرارداد بود از كار افتاده ، كابينهء جديد در تحت رياست شخصى كه مشهور به مشير الدوله و معرف آن چيزى است كه من نميتوانم فرض كنم آن يك چيز منفى يا مخالف محسوب مىشود و شايد بالاتر معرف و نمايندهء دستهء مليون بتوان ناميد به روى كار آمده و سياست او تقريبا تا درجه‌اى با سياست سلف خود مخالفت دارد ، كابينهء مشير الدوله ترجيح داد كه اجرائيات مقدماتى معاهده‌اى را كه اكنون براى شما شرح دادم تا تصويب مجلس به عهدهء تعويق اندازد . » « كابينهء مشير الدوله در سوم ماه عقرب 1299 ش . ( - 14 صفر 1339 ق . ) استعفا كرد . خود مشير الدوله ميگفت از كار خسته شده و احتياج باستراحت دارد . هدايت گويد . « مشكلات مشير الدوله را خسته كرده كناره ميجويد و سپهدار رشتى