حسن پيرنيا ( مشير الدوله ) و عباس اقبال آشتيانى
ترجمهء احوال 31
تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى )
روى كار ميآيد . احمد شاه از اول مربى خوبى پيدا نكرد . ناصر الملك به او گفته بود تا ميتوانى بفكر تأمين آتيه باش ، اين مردم بار را به منزل نميرسانند » « 1 » . اما كابينهء سپهدار نيز نتوانست كارها را بپايان برساند ، شاه دستور تشكيل جلسهء مشاورهاى داد و در اين جلسه نخست وزيران سابق و رجال عمده شركت ميكردند . مقصود اين بود كه با بررسى اوضاع راهحلى پيدا كنند . در ماه جدى 1299 خورشيدى ، اعيان و رجال و شاهزادگان جلساتى تشكيل دادند كه اولين جلسه در منزل صمصام السلطنه و جلسهء دوم در منزل عين الدوله و جلسهء سوم در منزل مشير الدوله تشكيل شد . درين جلسات در باب آشفتگى و وخامت اوضاع گفتگوها كردند . پس از ختم جلسهء سوم ، كابينهء سپهدار در 24 جدى - دى 1299 ش . استعفا داد . در همين وقت قواى روسيه نيز در انزلى باقى ماندند . صدارت را به مستوفى الممالك پيشنهاد كردند و نپذيرفت . روز 29 جدى 1299 ش . احمد شاه مشير الدوله را بدربار احضار كرد و تشكيل كابينه را به او تكليف كرد ولى او باز زير بار نرفت . مجددا تكليف كابينه به سپهدار اعظم شد و بالاخره در 28 دلو 1299 كابينهء خود را معرفى كرد « 2 » . اين كابينه بيش از چند روز دوام نگرفت ، روز اول حوت 1299 ش . 1339 ق . از ينگى امام به هيئت دولت خبر رسيد كه عدهاى از قزاقها بسركردگى رضا خان سرتيپ با چهار ارابه توپ و مقدارى تجهيزات از قزوين حركت كرده و روز 29 دلو به ينگى امام وارد شده و روز اول حوت به طرف مركز حركت كردند . دستور امير نظام وزير جنگ و حتى تلفن شاه نتوانست آنها را بازگشت دهد . صبح روز 3 حوت اين عده در نزديك « شهر نو » بيرون دروازه قزوين تهران اردو زدند . سربازان ، نيمه شب سوم حوت به شهر وارد شده با تبانى با رؤساى ژاندارم در ميدان مشق موضع گرفتند و حوالى سحر صداى شليك توپ بلند شد . فردا صبح مردم اين جمله را در اعلاميهاى با امضاى « رضا » بر در و ديوار شهر خواندند : « . . . حكم ميكنم كه مردم فقط صلاح كشور و وطن را در نظر گرفته خود را براى خدمتگزارى آماده كنند . كاظم خان را بحكومت نظامى معين ميكنم ، متخلفين سخت مجازات ميشوند . . . » . عصر روز چهارم حوت مردم سيد ضياء الدين طباطبائى را ديدند كه در اتومبيل رياست وزراء نشسته است . بدينطريق تاريخ ايران فصل جديدى با حروف درشت به خود گرفت . اين كابينه ، كه كابينهء سياه خواندندش ، تا خرداد 1300 يعنى حدود چهار ماه
--> ( 1 ) - گزارش ايران ، ج 4 ، ص 269 . ( 2 ) - زندگانى احمد شاه ، ص 243 .