بدين لحاظ بين محقّقين اختلاف بزرگى راجع به زمان پيدايش زرتشت و زبان آوستا و تاريخ آن وجود داشت و دارد بعضى زمان زرتشت را در هزار و ششصد يا دو هزار و بلكه ششهزار سال ق . م . قرار ميدادند برخى بقدرى پائين ميآمدند كه زرتشت را معاصر يكى از شاهان اوّلى هخامنشي يعنى كوروش بزرگ يا داريوش اوّل ميدانستند نظر بتفاوتهاى زياد كه بين نظرهاى مختلف علماء و محقّقين راجع به اين مسئله بود مباحثات و مشاجرات طولانى بين آنها به عمل آمد و بالاخره جكسن « 1 » كه جهت تتبّعات عميقه در مذهب زرتشت متخصّص است عقيده‌اى اظهار داشت كه نسبتا بيشتر طرفدار دارد بنابراين عقيده ولادت زرتشت در نيمه دوّم قرن هفتم و فوت او در نيمه اوّل قرن ششم ق . م . بوده معلوم است كه اين عقيده مسئله را بطور قطع حل نمىكند موافق روايات زرتشتى زرتشت در قرن هفتم ق . م . به دنيا آمده و در كنار درياچه اورميه به اشاعه مذهب خود پرداخته و در اوايل نيمه اوّل قرن ششم ق . م . درگذشته است بعضى از كتب معروفه پهلوى « 2 » هم زمان زندگانى زرتشت را با جزئى اختلافى چنين معيّن كرده‌اند امّا راجع باينكه زبان آوستا چه زبانى است دارمس‌تتر « 3 » به اين عقيده است كه آوستا در زبان ماديها نوشته شده و اگر كتيبه‌هائى از شاهان ماد كشف شود اين حدس تحقّق خواهد يافت موافق عقيده وست ( متخصّص زبان پهلوى ) از آوستاى قديم فقط يك ربع آن در دست است و باقى از ميان رفته آوستاى كنونى به پنج قسمت تقسيم مىشود « 4 » موافق دين‌كرت « 5 » آوستاى زمان هخامنشى در

--> ( 1 ) - JACKSON , A . V . W . ( 2 ) - مثل بندهشن و ارتاويرا فنامك و غيره ( 3 ) - DARMESTETER عالم فرانسوى مصنّف « تتبّعات ايرانى » ( 4 ) - ا - يسنه حاوى آداب مذهبى است و گاثها يعنى سرودهاى مذهبى جزو آن مىباشد ب - ويسپرد متمّم يسنه و راجع بآداب عبادت است ج - ونديداد كه از آن چيزى مفقود نشده راجع بخلقت عالم و حاوى قواعد تزكيه نفس و كفارّه و غيره است د - يشت حاوي سرودهائى است راجع به امش سينتان و يزت‌ها ه - خرده آوستا كتاب دعا است و در زمان شاپور دوم تأليف شده ( 5 ) - يكى از كتب معروفه پهلوى