فصل دوم تمدن مادى راجع بتمدّن ماديها اطّلاعات وافي در دست نيست و يكى از جهات آن اين است كه از دوره مادى كتيبه‌هائى هنوز كشف نشده كه بتوان راجع به زبان و خط و معتقدات و صنايع و چيزهاى ديگر آنها اطّلاعاتى بدست آورد ابنيه و عماراتى نيز از ماديها نمانده فقط چند دخمه در بعضى جاهاى ايران كشف شده كه ايران‌شناسها مربوط به زمان ماديها ميدانند راجع به تشكيلات اين دولت هم چيزى نميدانيم جز اينكه هووخ‌شتر قشون منظّمى ترتيب داد و بعضى از شاهان مادى ترتيبات دربارى را از آسور تقليد نموده بر تجمّلات دربارى افزودند ولى ظنّ قوى اين است كه ماديها يك نوع تمدّن عالى داشته‌اند زيرا پارسىها چيزهاى زياد و حتّى لباس سپاهيان را از ماديها اقتباس كردند از زبان ماديها اسنادى بدست نيامده نلدكه گويد : « اگر كتيبه هائى بدست آيد گمان ميكنم از حيث زبان و خطّ عين كتيبه‌هاى شاهان هخامنشى باشد » « 1 » دارمس‌تتر « 2 » عقيده داشت كه آوستا ( كتاب مقدّس زرتشتيها ) به زبان ماديها نوشته شده بهرحال شكّى نيست كه زبان مادىها با زبان پارسى قديم تقريبا يك‌زبان بوده و تفاوت جزئى با آن داشته چنان كه در زمان استرابون پارسيها و ماديها زبان يكديگر را به خوبى ميفهميدند بعضى زبان كردى امروزى را مشتق از زبان ماديها ميدانند راجع بمذهب مادىها نيز اطّلاعى نداريم از گفته هرودوت معلوم است كه مغها طايفه‌اى از طوائف ششگانه ماد بودند امّا چه مذهبى داشته‌اند محقّقا معلوم

--> ( 1 ) - نلدكه - تتبّعات تاريخى راجع بايران قديم ( 2 ) - دارمس‌تتر - تتبّعات ايرانى