بانك شاهى چه در زمان تخليهء تبريز در زمستان 1915 و چه هنگام عمليات شيراز در تابستان 1918 پيش آمده است . من تصور نميكنم بانكدارى هرگز تحت اين شرائط و با اين خطرها و مشكلات انجام گرفته باشد ، يا آنكه بانك خدمت مهمترى انجام داده باشد . پول نقرهء ايران فراوان و داراى حجم زياد است و در نتيجهء مساعى قابل تقدير كارمندان بانك بود كه مقدار هنگفت پول مورد احتياج قواى انگليس و روس و هم‌چنين ايرانيانى كه با ما همراه بودند تهيه شده و در دسترس قرار گرفت . علاوه بر اين مديران و كاركنان بانك همگى مستشاران سياسى و باهوش گرانبهائى بودند و مكرر باضافه تصدى و انجام كار خود شغلهاى قنسولى و يا كارمندان سياسى را تقبل مينمودند . شركت نفت انگليس و ايران از آخرين و مهمترين اقدامات تجارتى در ايران تأسيس شركت نفت انگليس و ايران است كه تاريخچهء آن خود داستانى در تجارت شمرده مىشود . از معادن نفت باكو تا خليج فارس در خاك قفقاز و آذربايجان و در طرف سرحد ايران و تركيه يكرشته معادن نفت نهفته است . اكنون وجود آن به مقدار فراوان در مراكز بسيارى مخصوصا نزديك خليج فارس ثابت شده است ، ولى تا بيست سال پيش تنها علائم وجود اين ماده چند چاه بىاسلوب دستى بوده كه چندين قرن گذشته حفر شده و مورد استفادهء محلى بوده . در سال 1901 دولت ايران به يكنفر استراليائى بنام مستر دارسى « 1 » امتيازى اعطا كرد كه بموجب آن مبلغ 20 هزار ليره دريافت داشته و معادل همين مبلغ هم سهام داشته باشد و از منافع خالص ساليانه 16 درصد ببرد . امتياز نامه حق انحصار حفر چاه و استخراج نفت را در تمام ايران باستثناى ولايات آذربايجان ، گيلان ، مازندران ، استر - آباد و خراسان به مدت شصت سال از سال 1901 واگذار ميكرد . پس از اندكى مطالعهء معرفت الارضى حفارى در نزديك قصر شيرين در سرحد تركيه شروع شد . انتخاب اين محل علاوه بر آنكه چون در مرز تركيه واقع بود احتياج به پرداخت عوارض گمركى به تركها داشت بواسطهء موانع بازرگانى و جغرافيائى نيز خوب نبود ، زيرا مستلزم هزينهء زياد براى

--> ( 1 ) - Mr . Darcy