سرپرسى سايكس ( مترجم : سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى )
424
تاريخ ايران ( فارسى )
با ايران چشم پوشيده و بعلاوه داخل در يك قرارداد تهاجمى و تدافعى با دولت شمالى گرديد . امپراطوريس كاترين بنوبهء خود و جانشينان او را موظف ساخت كه از استقلال و تماميت ارضى گرجستان دفاع نمايند ، ولى چون وضعيت سربازان روسيه طورى نبود كه بتوانند از اين كشور دفاع كنند بنابراين نتيجهء اين قرارداد بخشم آوردن دولت ايران بوده است . در سال 1795 پس از آنكه آغا محمد خان ، هراكليوس را باطاعت خواند با ارتشى مركب از شصت هزار نفر از اردبيل در سه ستون شروع به پيشرفت نمود . قسمت اول از دشت مغان براى گرفتن باج و خراج عقب افتاده حركت نمود . قسمت دوم بسوى ايروان كه داراى پادگان پانزده هزار نفرى از گرجىها بود پيش رفت و قسمت سوم در تحت فرمان شاه مصمم به فتح شيشه كه قلعه بر روى تپه و در ساحل چپ ارس واقع بود گرديدند . آغا محمد خان چون نميتوانست اين قلعهء را تصرف كند نيروئى براى محاصرهء آنجا گذاشته و خود با بقيهء ارتش خود در جلوى ايروان بقسمت دوم سپاه پيوست . اين دژ معروف نيز خيلى مستحكم بود و تصرف آنجا بدست دشمنى كه مجهز به ماشينآلات قلعه خرابكن نبود اشكال داشت . آغا محمد خان دوباره مجبور شد عدهاى از سپاهيان خود را براى محاصرهء پادگان آنجا باقى بگذارد ، سپس به طرف گنجه حركت نمود كه در آنجا با ستون اول كه بدون مقاومتى از دشت مغان گذشته بود متصل گردد . هراكليوس بجاى آنكه بر دژهاى خود اعتماد نموده و منتظر كمك از روسيه باشد با آنكه دشمنانش از حيث عده بر او مزيت داشته و به نسبت چهار بر يك بودند بدون هيچ ملاحظهاى با مهاجمين روبرو شد و گرجىها پس از يك جنگ قهرمانانه از پا درآمده مغلوب شدند . تفليس بدون هيچ مقاومتى از طرف ايرانيان تصرف شد . پيران و مردمان عليل و نيز تمام كشيشان قتلعام شدند و مردم سالم و تندرست را از زن و مرد به عدهء بيست هزار نفر به بردگى بردند . ايروان پس از سقوط تفليس تسليم شد ولى شيشه بمقاومت خود ادامه داد .